Nguyễn Tuấn Hiệp (55 tuổi, Hiệp đen) cùng 13 người bị Phòng Cảnh sát hình sự (PC02) Công an TP HCM bắt về các tội Đưa trái phép thông tin lên mạng máy tính, mạng viễn thông; Cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự và Tàng trữ trái phép vũ khí quân dụng.

Trao đổi với PV Tri thức và Cuộc sống, Tiến sĩ, Luật sư Đặng Văn Cường – Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp cho rằng, việc Hiệp "đen" cùng nhóm đối tượng “giang hồ mạng” bị khởi tố là cần thiết để loại bỏ hệ sinh thái giang hồ mạng, không để sự lệch chuẩn trở thành công cụ kiếm tiền.

Một hiện tượng đáng báo động trong xã hội

- Ông nhìn nhận thế nào về việc Hiệp “Đen” cùng nhóm đối tượng dàn dựng các clip giang hồ, đeo vàng giả để tạo dựng hình ảnh và nổi tiếng trên mạng xã hội?

Tôi cho rằng, vụ việc trên cho thấy một hiện tượng đáng báo động trong xã hội hiện nay: một số đối tượng đã biến sự ngông cuồng, bạo lực, coi thường pháp luật và những giá trị đạo đức thông thường thành công cụ xây dựng thương hiệu cá nhân trên không gian mạng, sau đó khai thác sự nổi tiếng đó để phục vụ các mục đích trục lợi. Sự nổi tiếng của Hiệp "đen" cùng nhóm đối tượng được tạo dựng bằng những chiêu trò phản cảm, những video đánh nhau, đe dọa, chửi bới, khoe khoang tiền bạc, vàng bạc, vũ khí và thể hiện thái độ bất chấp pháp luật.

Đây không đơn thuần là câu chuyện một cá nhân thích thể hiện bản thân trên mạng xã hội. Khi các đối tượng có tổ chức, phân công vai trò, dàn dựng nội dung, xây dựng hình ảnh, lôi kéo người theo dõi rồi sử dụng ảnh hưởng đó để thực hiện hoặc hỗ trợ các hoạt động vi phạm pháp luật, chúng ta cần nhìn nhận đây là một dạng biểu hiện của tội phạm lợi dụng không gian mạng để tạo dựng uy tín giả, khuếch đại thanh thế và mở rộng phạm vi hoạt động.

Vụ án trên cùng những vụ án trước đó được phát hiện, điều tra và xử lý thời gian qua là một bước chuyển biến tích cực trong cuộc đấu tranh với hiện tượng giang hồ mạng. Tuy nhiên, cần hiểu rằng hệ sinh thái giang hồ mạng không chỉ là một vài cá nhân xuất hiện trên các video. Đằng sau đó có thể là một mạng lưới gồm người tạo nội dung, người quay phim, người phát tán, người tung hô, người quản lý tài khoản, người khai thác quảng cáo, người kinh doanh và những đối tượng lợi dụng uy tín ảo để thực hiện hành vi vi phạm pháp luật. Mỗi mắt xích có thể có vai trò và mức độ trách nhiệm pháp lý khác nhau.

Vì vậy, muốn loại bỏ hiện tượng này một cách căn cơ không thể chỉ dừng lại ở việc xử lý một vài nhân vật nổi tiếng trên mạng. Cần nhận diện và xử lý toàn bộ những hành vi vi phạm pháp luật có liên quan, làm rõ vai trò của từng người, từng nhóm và cả những hoạt động kinh tế bất hợp pháp được che đậy dưới danh nghĩa xây dựng hình ảnh cá nhân.

Xử lý nghiêm Hiệp “đen” là cần thiết

- Với vụ án Hiệp “Đen”, ông đánh giá như thế nào về việc xử lý hình sự các đối tượng liên quan?

Vụ án không chỉ liên quan đến việc dàn dựng, phát tán video bạo lực nhằm tạo dựng hình ảnh giang hồ mà còn có dấu hiệu liên quan đến hoạt động cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự. Cơ quan điều tra đã khởi tố, bắt tạm giam nhiều đối tượng và tiếp tục mở rộng điều tra, làm rõ vai trò của những người có liên quan.

Nếu có căn cứ chứng minh việc dàn dựng video bạo lực là một phần trong phương thức tạo dựng thanh thế, phục vụ hoạt động phạm tội, đây là tình tiết có ý nghĩa quan trọng để đánh giá toàn diện bản chất vụ án và vai trò của các đối tượng.

Đặc biệt, cần làm rõ nguồn gốc khẩu súng và kết luận giám định về tính chất pháp lý của vũ khí được thu giữ, bởi đây là vấn đề có thể làm phát sinh trách nhiệm hình sự độc lập nếu đủ căn cứ.

- Một thông tin đáng chú ý, Hiệp thừa nhận đeo vàng giả, tạo dựng hình ảnh giàu có, có đàn em, có thế lực để nổi tiếng trên mạng xã hội, theo ông điều này cho thấy gì về bản chất của hiện tượng giang hồ mạng?

Theo tôi, đây là một biểu hiện của việc thương mại hóa hình ảnh lệch chuẩn và biến uy tín ảo thành một loại công cụ phục vụ lợi ích thực tế. Trong đời sống xã hội, uy tín của một người phải được hình thành từ năng lực, nhân cách, trách nhiệm và những đóng góp thực chất.

Tuy nhiên, trên không gian mạng, một số đối tượng lại cố tình tạo dựng hình ảnh trái ngược: càng ngông cuồng, càng nhiều người sợ hãi, càng có nhiều người tung hô thì càng được cho là có vị thế. Những chiếc dây chuyền vàng, những chiếc nhẫn lớn, những hình ảnh ăn chơi, những người đi theo tung hô hay những video thể hiện sự hung hãn có thể chỉ là đạo cụ được sử dụng để tạo ra một vỏ bọc về sự giàu có và quyền lực. Đây là một dạng đánh tráo giá trị. Sự giàu có giả được sử dụng để tạo lòng tin, sự hung hãn giả hoặc được dàn dựng được sử dụng để tạo thanh thế, còn lượng người theo dõi được sử dụng như một thứ tài sản có thể khai thác.

Về góc độ tội phạm học, cần đặc biệt quan tâm đến hiện tượng lợi dụng danh tiếng trên mạng để tạo điều kiện cho hoạt động phạm tội. Một người có thể bắt đầu bằng việc tạo dựng hình ảnh giang hồ để câu tương tác, nhưng sau đó sử dụng hình ảnh đó để gây sức ép, tạo niềm tin sai lệch, tiếp cận khách hàng, tổ chức cho vay lãi nặng, lừa đảo, quảng cáo hàng hóa không đúng sự thật hoặc thực hiện những hành vi vi phạm khác.

Khi hình ảnh trên mạng được sử dụng như một công cụ hỗ trợ hoạt động phạm tội, ranh giới giữa việc thể hiện bản thân và hành vi có ý nghĩa pháp lý đã thay đổi.

Kiểm soát và từng bước loại bỏ hiện tượng giang hồ mạng

- Vì sao những nội dung phản cảm, bạo lực, thậm chí mang tính chất giang hồ lại có thể thu hút rất nhiều lượt xem và khiến một số người trở nên nổi tiếng?

Muốn lý giải hiện tượng này cần nhìn từ góc độ tâm lý học xã hội và cơ chế vận hành của mạng xã hội.

Trước hết, các nền tảng số thường sử dụng thuật toán đề xuất nội dung dựa trên nhiều tín hiệu tương tác như thời gian xem, lượt chia sẻ, bình luận, phản ứng và mức độ quan tâm của người dùng. Những nội dung gây sốc, tạo tranh cãi, kích thích tò mò, gây sợ hãi hoặc phẫn nộ có thể thu hút sự chú ý rất nhanh.

Thứ hai, về tâm lý học, con người thường có xu hướng chú ý mạnh hơn đến những sự kiện bất thường, gây kích thích cảm xúc hoặc tạo cảm giác nguy hiểm.

Thứ ba, trong tâm lý đám đông, khi một nhân vật liên tục xuất hiện với lượng người theo dõi lớn, được nhiều tài khoản tung hô, bình luận và chia sẻ, người xem dễ hình thành nhận thức rằng nhân vật đó có uy tín hoặc có vị thế xã hội. Đây là một dạng hiệu ứng tâm lý đám đông: số lượng người quan tâm có thể bị nhầm lẫn với chất lượng, năng lực và giá trị thực sự của một con người.

Đặc biệt, đối với những người trẻ đang trong quá trình hình thành nhân cách, tìm kiếm sự công nhận và khẳng định bản thân, các hình ảnh về tiền bạc, quyền lực, sự nổi tiếng tức thời có thể tạo ra sức hấp dẫn không nhỏ.

Điều nguy hiểm là một số đối tượng đã nhận ra cơ chế này và chủ động khai thác nó. Họ không nổi tiếng một cách ngẫu nhiên mà có thể tính toán, phân vai, dàn dựng, tạo tình huống, xây dựng nhân vật và phát tán nội dung theo một kịch bản nhất định.

- Cần giải pháp gì để kiểm soát và từng bước loại bỏ hiện tượng giang hồ mạng?

Theo tôi, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó có 5 nhóm giải pháp trọng tâm.

Một là, tăng cường trách nhiệm của các cơ quan bảo vệ pháp luật. Cần chủ động phát hiện, xác minh và xử lý những tài khoản, nhóm tài khoản có dấu hiệu tổ chức sản xuất, phát tán nội dung bạo lực, đe dọa, kích động vi phạm pháp luật hoặc lợi dụng danh tiếng trên mạng để thực hiện hành vi phạm tội.

Hai là, nâng cao trách nhiệm của các nền tảng mạng xã hội. Các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ cần có cơ chế phát hiện, cảnh báo, hạn chế đề xuất và xử lý kịp thời những nội dung vi phạm pháp luật, đặc biệt là nội dung cổ súy bạo lực, lôi kéo thanh thiếu niên thực hiện hành vi nguy hiểm.

Ba là, tăng cường giáo dục gia đình và nhà trường. Gia đình cần quan tâm đến những nội dung con em tiếp cận, những nhân vật các em thần tượng và các mối quan hệ trên mạng. Nhà trường cần đưa giáo dục pháp luật, kỹ năng số, kỹ năng phản biện thông tin và văn hóa ứng xử trên không gian mạng vào hoạt động giáo dục. Cần giúp học sinh nhận diện được sự khác biệt giữa người có ảnh hưởng tích cực và người chỉ nổi tiếng nhờ hành vi lệch chuẩn.

Bốn là, xây dựng văn hóa tiếp nhận thông tin có trách nhiệm trong cộng đồng. Người sử dụng mạng xã hội không nên chia sẻ, bình luận, tung hô hoặc tiếp tay khuếch đại những video bạo lực, đe dọa, xúc phạm người khác chỉ vì tò mò hoặc muốn giải trí.

Năm là, tạo điều kiện để những người trẻ khẳng định bản thân bằng các giá trị tích cực. Không thể chỉ yêu cầu giới trẻ tránh xa nội dung độc hại mà còn phải tạo ra những hình mẫu tích cực đủ sức hấp dẫn để các em lựa chọn và noi theo.

Xin cảm ơn TS.LS Đặng Văn Cường về cuộc trao đổi trên!

>>> Mời độc giả xem thêm video khởi tố Huấn Hoa Hồng: