Ngày 31/10, Bộ Nội vụ có tờ trình gửi Chính phủ về việc thành lập ba phường mới thuộc tỉnh Lâm Đồng, trong đó có một cái tên khiến nhiều người ngỡ ngàng: Hàm Thuận Nam.

Nếu được thông qua, đây sẽ là bước ngoặt lịch sử bởi xã Hàm Thuận Nam tiền thân là thị trấn Thuận Nam, nơi từng chịu nhiều “tiếng bấc tiếng chì” đã bước lên vị thế mới.

Với những ai từng sống, từng làm việc và chứng kiến vùng đất này qua nhiều chặng đường, đó không chỉ là một thay đổi về tên gọi hành chính mà là dấu mốc của hành trình dài từ một vùng quê nghèo đến một phường đô thị và những kỳ vọng phát triển lớn hơn.

Thị trấn “mang tiếng” và giấc mơ ánh sáng

Vùng đất này trước năm 1975 thuộc Ba Tuy, quận Hàm Tân, tỉnh Bình Tuy, đầy rừng rậm. Năm 1973, nhiều gia đình từ Quảng Ngãi, Quảng Nam được đưa vào khai hoang lập ấp và một bộ phận giáo dân từ Nghệ An định cư tại khu Hòa Vinh. Những khu A, B, C, D, E, F… dần hình thành cộng đồng cư dân đầu tiên.

Sau năm 1975, xã Tân Lập ra đời, trở thành một xã vùng sâu của huyện Hàm Tân. Năm 1983, huyện Hàm Thuận Nam được chia tách, Tân Lập được chọn làm trung tâm huyện, nhưng đường sá vẫn lầy lội, Quốc lộ 1 đoạn qua khu vực chợ 30 - cây số 29 đầy ổ gà, ổ voi.

Ngày 15/6/1999, thị trấn Thuận Nam được thành lập và đánh dấu huyện Hàm Thuận Nam sau 16 năm chia tách mới có một thị trấn huyện lỵ. Gọi là thị trấn cho sang, còn diện mạo thực tế lại khiến người ta không khỏi chạnh lòng.

Có câu chuyện kể về một người đàn ông từ miền Trung vào thăm thân nhân, dặn phụ xe phải cho xuống ngay trước trụ sở UBND thị trấn. Đến nơi, xe dừng nhưng người hành khách nhất quyết không chịu xuống vì nghĩ nhà xe đang lừa mình.

Sau khi được người dân xác nhận, ông mới chịu xách hành lý nhưng vẫn quay lại phân trần: “Tui không ngờ đây lại là thị trấn vì thị trấn gì mà không có đèn đường, còn nhà cửa thì như ở vùng sâu”.

Câu nói nghe vui mà đúng với cảnh Thuận Nam ngày ấy. Đường sá chưa có đèn, nhiều nhà chưa có điện phải thắp đèn dầu “hột vịt”, nhà cửa bám dọc Quốc lộ 1, thấp lè tè, trồi lên sụt xuống. Dọc đoạn đường từ cây số 30 đến cây số 28, đốt đuốc tìm một căn nhà lầu đúng nghĩa cũng khó.

Thị trấn Thuận Nam khi ấy gần như không có gia tài đô thị nào đáng kể bởi được khai sinh trên nền một vùng quê còn nhiều gian khó, nơi người dân phải chắt chiu từng chút để dựng nhà, mở đường và tìm cách sống tốt hơn.

Kỳ tích đổi đời từ trái thanh long

Đầu năm 2006, thị trấn Thuận Nam mới có đèn đường. Những người già sống ở đây nhiều năm cứ ngước nhìn hàng đèn cao áp, xuýt xoa như không tin vào mắt mình. Với nơi khác, đó có thể chỉ là một công trình hạ tầng bình thường nhưng ở đây ánh đèn ấy giống như lời báo hiệu một chặng đường mới.

Cánh đồng ông Bỉnh ngày nào đầy muỗi mòng, ếch nhái, dần được quy hoạch thành khu dân cư. Những con đường, công trình và nhà cửa từng bước thay đổi diện mạo nhưng cú chuyển mình mạnh mẽ nhất lại đến từ nông nghiệp: Trái thanh long.

Ban đầu, thanh long được xem là cây trồng giúp người dân thoát nghèo. Rồi khí hậu, thổ nhưỡng khắc nghiệt nơi đây vô tình trở thành điều kiện lý tưởng, chắt chiu nên những trái thanh long có độ ngọt, độ giòn không đâu sánh kịp, trở thành mặt hàng xuất khẩu đem về hàng triệu USD mỗi năm.

Người dân mạnh dạn chuyển đổi cây trồng, mở rộng diện tích, những vườn thanh long nối nhau xanh ngút mắt, thắp đèn ra hoa trái vụ trắng đêm, không ngủ…

Khu F - nay là khu phố Lập Hòa, từng là nơi 22 thường dân thiệt mạng trong trận bom ngày 20/4/1975. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, những hố bom đã biến mất, thay vào đó là vườn thanh long xanh tốt, nhà cửa kiên cố và cuộc sống yên bình.

Nhìn từ trên cao, màu xanh của vườn cây, màu đỏ của thanh long chín và những mái nhà mới như phủ lên vùng đất một lớp áo khác. Nhưng ký ức vẫn nằm đó, trong câu chuyện của những người còn nhớ. Sự bình yên hôm nay được dựng xây từ bao mất mát, nhọc nhằn và bàn tay lao động của nhiều thế hệ.

Hàm Thuận Nam còn có những tiềm năng lớn như Khu dự trữ thiên nhiên Tà Kóu, suối nước nóng Bưng Thị, các vùng sản xuất thanh long, hành lang cao tốc Phan Thiết – Dầu Giây, Quốc lộ 1.

Khu công nghiệp Thuận Nam được quy hoạch khoảng 850 ha, có lợi thế kết nối với cao tốc, Quốc lộ 1, tuyến đường sắt tốc độ cao dự kiến và hệ thống cảng biển.

Nếu các dự án giao thông, công nghiệp, du lịch được triển khai đồng bộ, Hàm Thuận Nam có thể trở thành điểm kết nối quan trọng giữa vùng nông nghiệp phía Đông Lâm Đồng với các trung tâm kinh tế lớn. Vậy nhưng, tiềm năng chỉ trở thành giá trị khi quy hoạch đi cùng hạ tầng, quản trị đất đai, bảo vệ môi trường và chất lượng sống của cư dân.

Cơ hội mở ra, trách nhiệm lớn hơn

Theo Bộ Nội vụ, xã Hàm Thuận Nam có diện tích 110,96 km², dân số 34.012 người, nằm trên các hành lang phát triển chủ đạo của tỉnh theo Điều chỉnh Quy hoạch tỉnh Lâm Đồng thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.

Khu vực trung tâm trước đây là thị trấn Thuận Nam đã được công bố là đô thị loại III, tỷ lệ dân số đô thị đạt 58,53%. Hệ thống hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, trường học, y tế, văn hóa, thể thao và dịch vụ cơ bản đáp ứng nhu cầu của người dân.

Những điều kiện ấy là cơ sở để xem xét chuyển từ mô hình chính quyền nông thôn sang chính quyền đô thị. Nếu được thành lập phường, Hàm Thuận Nam sẽ có thêm cơ hội thu hút đầu tư, tổ chức không gian đô thị bài bản hơn, nâng chất lượng dịch vụ công và phát triển thương mại, logistics, công nghiệp chế biến gắn với vùng nguyên liệu.

Tuy nhiên, lên phường không phải là chiếc đũa thần. Đô thị hóa nhanh có thể tạo áp lực lên giao thông, cấp thoát nước, môi trường, trường học, y tế và nhà ở. Giá đất tăng cũng có thể khiến người dân dễ bị cuốn vào những cơn sốt ngắn hạn, trong khi sinh kế lâu dài vẫn cần dựa trên sản xuất, kinh doanh thực chất. Đặc biệt, Hàm Thuận Nam cần giữ được nền tảng nông nghiệp thanh long, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và tránh phát triển đô thị dàn trải.

Điều quan trọng nhất là quy hoạch phải đi trước một bước, hạ tầng phải theo kịp tốc độ phát triển, còn chính quyền đô thị phải gần dân hơn, giải quyết công việc nhanh hơn và tạo điều kiện để người dân được hưởng lợi từ chính sự đổi thay của quê hương.

Hơn một năm sau khi thị trấn Thuận Nam và xã Hàm Minh sáp nhập thành xã Hàm Thuận Nam, vùng đất này đang đứng trước một bước ngoặt mới. Có lẽ điều khiến người Hàm Thuận Nam xúc động nhất không phải ngày quê mình lên phường mà là khi nhìn lại, nơi từng là thị trấn “mang tiếng” tối om, từng nghèo đến mức người trẻ phải ly hương kiếm sống, nay đã đủ đầy để sẵn sàng đón con em trở về cùng làm giàu trên quê hương của chính mình.