Quan sát của Báo Tri thức và Cuộc sống qua quá trình khảo sát hồ sơ đấu thầu cho thấy, bức tranh đầu tư công tại một số địa bàn thuộc tỉnh An Giang đang bộc lộ những mảng màu đáng suy ngẫm. Những dấu hỏi về tính minh bạch, cạnh tranh được phác họa ngày một rõ nét qua hàng loạt dự án có sự hiện diện của Công ty Xây dựng Hương Nhi. Từ những gói thầu tổ chức đấu thầu rộng rãi qua mạng trị giá hàng tỷ đồng tại xã Giang Thành, xã Hòn Đất rơi vào tình trạng chỉ duy nhất một liên danh dự thầu và dễ dàng trúng thầu với tỷ lệ tiết kiệm dưới 5%; cho đến gói thầu áp dụng hình thức chỉ định rút gọn tại xã Bình An với mức giảm giá 1%.

Những con số biết nói này không chỉ phản ánh năng lực tham gia thị trường của khối doanh nghiệp, mà xuyên suốt chuỗi sự việc, nó đặt ra một vấn đề mang tính vĩ mô hơn: Vai trò thẩm định, năng lực gác cổng ngân sách của các phòng ban chuyên môn và đặc biệt là trách nhiệm giải trình của những người đứng đầu các đơn vị trực tiếp được nhà nước giao phó làm chủ đầu tư.

Những chữ ký phê duyệt và trách nhiệm gác cổng ngân sách

Theo hồ sơ lưu trữ, mỗi quyết định liên quan đến quy trình đấu thầu, từ khâu phê duyệt dự toán, phê duyệt hồ sơ mời thầu cho đến khi chốt kết quả lựa chọn nhà thầu cuối cùng đều gắn liền với chữ ký của các cá nhân giữ trọng trách lãnh đạo. Tại gói thầu số 01: San lấp mặt bằng đoạn cuối bờ kè chống sạt lở kênh Vĩnh Tế (giá trúng thầu 2.497.784.888 đồng), người đặt bút ký phê duyệt kết quả trúng thầu là ông Chung Quốc Huy - Trưởng phòng Kinh tế xã Giang Thành.

Tại gói thầu số 01: Xây dựng mới thuộc dự án Đường bờ Tây kênh Lình Huỳnh (giá trúng thầu 4.601.274.393 đồng), trọng trách thẩm định và phê duyệt thuộc về ông Huỳnh Văn Vũ - Phó Trưởng phòng Kinh tế xã Hòn Đất. Còn tại công trình Đường Phòng thuốc Nam giai đoạn 01, ông Danh Phương - Trưởng phòng Kinh tế xã Bình An chính là người ký quyết định trao thầu thông qua hình thức chỉ định rút gọn. Dưới góc độ quản lý nhà nước, các cá nhân giữ cương vị lãnh đạo này chính là những "người gác cổng" cuối cùng. Chữ ký của họ quyết định trực tiếp đến việc hàng tỷ đồng ngân sách địa phương có được sử dụng đúng mục đích, tiết kiệm và đạt hiệu quả tối ưu hay không.

Khắc phục kẽ hở từ khâu lập dự toán và hồ sơ mời thầu

Nhiều chuyên gia cho rằng, để một gói thầu đấu thầu rộng rãi trở thành sân chơi của riêng một nhà thầu, nguyên nhân sâu xa thường không nằm ở khâu tổ chức mở thầu, mà khởi nguồn từ ngay quá trình lập dự toán và xây dựng hồ sơ mời thầu (E-HSMT). Dù các chủ đầu tư có thể đưa ra những lý lẽ khách quan về việc địa bàn vùng sâu vùng xa, thi công thủy lợi khó khăn khiến các nhà thầu lớn không muốn tham gia; tuy nhiên, nếu E-HSMT được lập ra với những điều kiện tiên quyết, rào cản kỹ thuật đặc thù, chứng chỉ thiết bị hoặc nhân sự được "cài cắm" khéo léo để phù hợp với năng lực của một vài nhà thầu quen thuộc, thì việc các doanh nghiệp khác tự động rút lui là điều khó tránh khỏi. Do đó, việc rà soát lại trách nhiệm thẩm định của chủ đầu tư trong khâu xây dựng E-HSMT là mấu chốt để gỡ nút thắt cạnh tranh.

Thông điệp đanh thép từ Chỉ thị 12 của Thủ tướng Chính phủ

Trao đổi với phóng viên về vấn đề trách nhiệm giải trình và quản lý nhà nước trong đấu thầu, Luật sư Võ Quang Vinh (Đoàn Luật sư tỉnh Vĩnh Long) nhận định: "Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 03/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ về việc tăng cường hiệu lực, hiệu quả, trách nhiệm trong công tác đấu thầu đã gửi đi một thông điệp pháp lý vô cùng đanh thép và mạnh mẽ: Môi trường đấu thầu bắt buộc phải là một môi trường cạnh tranh thực chất, hoàn toàn không có chỗ cho những 'sân sau', 'quân xanh quân đỏ' hay việc lách luật để trục lợi".

Luật sư Vinh phân tích sâu hơn: "Việc các chủ đầu tư liên tiếp để xảy ra tình trạng các dự án đấu thầu rộng rãi nhưng thực chất chỉ có một nhà thầu nộp hồ sơ do các điều kiện dự thầu thiếu tính cạnh tranh, hoặc tỷ lệ tiết kiệm ngân sách thấp, là một dấu hiệu cảnh báo trong công tác quản lý. Người đứng đầu cơ quan, đơn vị được giao làm chủ đầu tư không thể phó mặc trách nhiệm cho tổ chức tư vấn đấu thầu, mà phải trực tiếp chịu trách nhiệm toàn diện trước pháp luật về tính minh bạch, công bằng và hiệu quả kinh tế của dự án. Không bất kỳ cá nhân nào có thể lấy lý do làm đúng quy trình thủ tục hành chính khi mở thầu để giải thích cho sự lãng phí vốn đầu tư công".

Theo Luật sư Vinh, để giải quyết triệt để và cắt đứt "điệp khúc" một mình một ngựa, cơ quan quản lý nhà nước cần khẩn trương tăng cường tổ chức kiểm tra chéo độc lập, tiến hành rà soát chuyên sâu vào các dự án có biểu hiện tiết kiệm thấp dưới 2% và chỉ duy nhất một nhà thầu tham gia. Bất kỳ sai phạm nào được phát hiện trong khâu lập dự toán, thẩm định hồ sơ mời thầu dẫn đến hạn chế cạnh tranh đều cần phải được xử lý nghiêm minh, quy rõ trách nhiệm đối với người đứng đầu, qua đó làm lành mạnh cho môi trường đấu thầu quốc gia.

Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin./.