Theo tài liệu thu thập của PV Báo Tri thức và Cuộc sống, những kết quả kinh doanh tích cực, chiến thuật giảm giá sâu sắc bén và sự thích ứng nhanh chóng của Công ty TNHH Xây dựng Tổng hợp An Thịnh trước các biến động địa giới hành chính (khi chuyển đổi chuẩn xác địa chỉ từ thành phố Quy Nhơn, tỉnh Bình Định sang phường Quy Nhơn, tỉnh Gia Lai) trong chu kỳ 2025 - 2026 là những điểm sáng không thể phủ nhận.

Tuy nhiên, dưới góc nhìn chuyên sâu của các chuyên gia quản trị rủi ro đầu tư công và các nhà phân tích pháp lý, tính cạnh tranh trong một thị trường đấu thầu không chỉ được đo lường qua tỷ lệ tiết kiệm đơn lẻ của một vài dự án. Khi một biểu đồ dữ liệu trúng thầu ghi nhận mật độ phân bổ dồn dập, tập trung vào một nhóm khách hàng đặc thù trong một thời gian dài, đó chính là tín hiệu kích hoạt cơ chế giám sát trọng điểm của các cơ quan thanh tra nhà nước.

Nhận diện lăng kính rủi ro tập trung từ hệ sinh thái "thầu quen"

Khảo sát toàn diện hệ thống lịch sử thầu của doanh nghiệp xây lắp này bộc lộ những con số thống kê rất đáng chú ý về mức độ tập trung thị phần. Tại một số đơn vị chủ quản cụ thể, Công ty TNHH Xây dựng Tổng hợp An Thịnh từng thiết lập một hệ sinh thái trúng thầu với tỷ lệ chiến thắng đạt mức tuyệt đối 100%.

Điển hình có thể kể đến chuỗi sự kiện trúng thầu liên tiếp toàn bộ 7 trên tổng số 7 gói thầu khẩn cấp liên quan đến việc sửa chữa, cải tạo các hạng mục công trình do bão lũ gây ra tại Trường Đại học Quy Nhơn. Tương tự, tần suất xuất hiện và giành quyền thực hiện dự án của nhà thầu này tại Ban Quản lý phường Quy Nhơn và Ban Quản lý dự án Quy Nhơn Đông cũng luôn được duy trì ở mật độ cực kỳ dày đặc. Đặc biệt, chu kỳ tham gia các gói thầu này diễn ra mạnh mẽ nhất vào giai đoạn quý 4/2025 và đầu năm 2026, tạo ra một vòng tròn trúng thầu mang tính tập trung tại địa bàn quen thuộc.

Góc nhìn đa chiều về pháp lý đấu thầu

Phân tích hiện tượng này dưới góc độ quy phạm pháp luật hiện hành, Luật sư Nguyễn Thị Hương (Đoàn Luật sư TP HCM) đưa ra quan điểm phân tích rất khách quan và thẳng thắn: "Hệ thống mua sắm công qua mạng quốc gia hiện nay vận hành dựa trên nền tảng kỹ thuật số rất minh bạch. Về mặt nguyên tắc, pháp luật Đấu thầu hoàn toàn không cấm một doanh nghiệp tham gia và trúng nhiều gói thầu tại một địa bàn hoặc tại một chủ đầu tư nếu họ chứng minh được năng lực tài chính, kỹ thuật hợp lệ và đưa ra mức giá cạnh tranh nhất. Tuy nhiên, việc liên tục xuất hiện hiện tượng 'thầu quen' duy trì tỷ lệ chiến thắng tuyệt đối 100% tại một đơn vị chủ quản mà không có sự san sẻ thị trường một cách tự nhiên sẽ vô hình trung tạo ra dấu hỏi về rủi ro tập trung cao."

Dưới ánh sáng của Điều 8 Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 quy định về các hành vi bị cấm, trong các trường hợp có dấu hiệu tập trung thầu, người đứng đầu cơ quan chủ đầu tư phải mang một gánh nặng giải trình rất lớn trước các cơ quan chức năng. Họ có trách nhiệm và nghĩa vụ phải chứng minh được toàn bộ quy trình lập E-HSMT đã được thực hiện hoàn toàn khách quan, không hề cài cắm các tiêu chí kỹ thuật phụ hoặc rào cản nhân sự mang tính định hướng nhằm hạn chế sự tiếp cận cạnh tranh của các nhà thầu khác.

Lằn ranh trách nhiệm người đứng đầu và bài học hậu kiểm chất lượng

Mối quan tâm lớn nhất của dư luận và các nhà quản lý tài chính quốc gia không bao giờ chỉ dừng lại ở thời điểm Quyết định phê duyệt kết quả lựa chọn nhà thầu được ban hành. Thực tế chứng minh, khâu thực thi hợp đồng và nghiệm thu sau đấu thầu mới chính là giai đoạn nhạy cảm, tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với vốn nhà nước nhất.

Hãy nhìn vào những gói thầu ghi nhận tỷ lệ giảm giá sâu trong chu kỳ năm 2025 và 2026 của Công ty TNHH Xây dựng Tổng hợp An Thịnh. Với mức tiết kiệm ngân sách đột biến lên tới 15,50% tại dự án xây dựng hạng mục vệ sinh trường học ở xã An Nhơn, hay mức giảm giá chạm mốc 24,50% tại một dự án hạ tầng công cộng khác do Ban Quản lý phường Quy Nhơn mời thầu, bài toán cân đối biên độ lợi nhuận của nhà thầu thi công luôn là một áp lực tài chính khốc liệt.

Bài toán tối ưu chi phí và rủi ro hiện trường

Để hoàn thành một khối lượng công trình lớn với một đơn giá đã được tối ưu hóa sau quá trình đấu thầu, doanh nghiệp bắt buộc phải sở hữu năng lực quản trị chi phí vật tư và nhân công vô cùng xuất sắc. Ngược lại, nếu năng lực nội tại không đáp ứng được yêu cầu về dòng tiền, một nguy cơ hiện hữu là nhà thầu thi công có thể tìm cách tối ưu hóa chi phí bằng những biện pháp không bảo đảm. Các rủi ro này có thể bao gồm việc thay đổi chủng loại vật tư, cắt giảm khối lượng thi công ở những hạng mục khuất lấp, hoặc giảm thiểu số lượng nhân công lành nghề so với cam kết ban đầu trong E-HSDT.

Để ngăn chặn triệt để lỗ hổng này, vai trò kiểm soát hiện trường của Tổ chuyên gia, đơn vị Tư vấn giám sát độc lập và đặc biệt nhất là trách nhiệm cá nhân mang tính quyết định của người đứng đầu cơ quan chủ đầu tư chính là chốt chặn cuối cùng bảo vệ dòng vốn công.

Chuyên gia đấu thầu Nguyễn Quốc Vũ nhấn mạnh tầm quan trọng của việc siết chặt kỷ cương: "Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 03/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ vừa ban hành đã thiết lập một hệ thống kỷ cương thép, trực tiếp quy trách nhiệm toàn diện cho người đứng đầu cơ quan. Tinh thần chỉ đạo rất rõ ràng: Việc tiết kiệm được ngân sách nhà nước trên hồ sơ sẽ trở nên vô nghĩa nếu chất lượng công trình thực tế bị buông lỏng, dẫn đến tình trạng xuống cấp nhanh chóng. Đối với các gói thầu bộc lộ dấu hiệu giảm giá sâu vượt xa ngưỡng trung bình, chủ đầu tư tuyệt đối không thể áp dụng tư duy khoán trắng, phó mặc hoàn toàn trách nhiệm cho đơn vị tư vấn giám sát. Các cơ quan quản lý cần chủ động vào cuộc, trực tiếp thực hiện quy trình hậu kiểm nghiêm ngặt, thanh tra đột xuất quy trình thi công thực tế."

Bất kỳ một biểu hiện buông lỏng quản lý nào dẫn đến sự suy giảm về mặt tuổi thọ của công trình, người đứng đầu đơn vị đó sẽ phải chịu trách nhiệm giải trình và đối mặt với các chế tài xử lý nghiêm khắc nhất trước pháp luật.

Tựu trung lại, sự sòng phẳng và tính minh bạch của hệ thống Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 đã trang bị đầy đủ các công cụ quản trị hiện đại cho nền kinh tế. Hiệu quả sử dụng dòng vốn đầu tư công hiện nay phụ thuộc hoàn toàn vào ý thức thượng tôn pháp luật và tinh thần trách nhiệm của những người đứng đầu cơ quan quản lý vốn. Nơi lằn ranh giữa việc báo cáo thành tích tiết kiệm ngân sách và hệ lụy an toàn công trình cần được giám sát sát sao bằng một "kỷ cương thép", nhằm bảo đảm mỗi một đồng tiền thuế chi ra đều phải được chuyển hóa thành những công trình kiên cố, đóng góp vào sự phát triển chung.

Báo Tri thức và Cuộc sống sẽ tiếp tục thông tin./.