Quan sát của Báo Tri thức và Cuộc sống cho thấy, việc số hóa toàn bộ quy trình lựa chọn nhà thầu thông qua đấu thầu qua mạng là một giải pháp công nghệ vượt trội của cơ quan quản lý nhà nước. Phương thức này giúp công khai hóa thông tin, gia tăng tính tiếp cận cho doanh nghiệp và hạn chế tối đa các tiêu cực tiêu biểu của phương thức đấu thầu truyền thống. Đặc biệt, trong bối cảnh hành chính mới từ năm 2025 khi hệ thống quản lý chính quyền địa phương tinh gọn chỉ còn hai cấp là cấp Tỉnh và cấp Xã, việc đấu thầu qua mạng được kỳ vọng sẽ trở thành chiếc khiên vững chắc bảo vệ dòng vốn công tại cơ sở.

Tuy nhiên, hình thức minh bạch hiển thị trên hệ thống công nghệ không đồng nghĩa với bản chất cạnh tranh thực chất nếu thiếu đi sự rà soát, hậu kiểm chặt chẽ đối với các hành vi ứng xử của nhà thầu. Hồ sơ tại một số dự án do Công ty TNHH MTV Xây dựng Thương mại Hồng Tiến thực hiện đang bộc lộ những diễn biến bất ngờ, đòi hỏi phải được soi chiếu dưới lăng kính pháp lý chuyên sâu từ các cơ quan thanh tra tài chính độc lập.

Kịch bản kỳ lạ tại gói thầu cải tạo đường Lộ Dừa

Sự việc thể hiện rõ nét nhất tại Gói thầu Thi công xây dựng công trình Cải tạo, chỉnh trang đường Lộ Dừa (Mã TBMT: IB2600190895) do Phòng Kinh tế xã Vĩnh Công làm chủ đầu tư với tổng giá trị gói thầu đạt 14.958.203.000 đồng. Tại thời điểm mở thầu trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia, dự án ghi nhận sự tham gia của 3 nhà thầu độc lập bao gồm Công ty Hồng Tiến, Công ty CP Xây dựng Thủy Lợi Long An và Công ty Ngân Hồng Phát.

Trên lý thuyết, sự xuất hiện của 3 pháp nhân có năng lực xây lắp sẽ tạo nên một cuộc đua sòng phẳng, quyết liệt về cả giải pháp kinh tế lẫn biện pháp kỹ thuật nhằm đem lại lợi ích lớn nhất cho ngân sách. Thế nhưng, kết quả đánh giá hồ sơ được công bố sau đó lại đem đến một bất ngờ lớn cho dư luận và các chuyên gia ngành thầu.

Điều bất ngờ nhất nằm ở chỗ, Công ty CP Xây dựng Thủy Lợi Long An là đơn vị bỏ thầu thấp nhất với giá 14.123.947.984 đồng. Đây là mức giá giảm tới 5% so với giá gói thầu, nếu được lựa chọn sẽ giúp tiết kiệm cho ngân sách nhà nước số tiền lên tới gần 834 triệu đồng. Kế đến là Công ty Hồng Tiến bỏ giá 14.733.829.505 đồng và Công ty Ngân Hồng Phát bỏ giá 14.931.414.134 đồng.

Những tưởng đơn vị bỏ giá thấp nhất sẽ giành chiến thắng, nhưng cả Công ty CP Xây dựng Thủy Lợi Long An và Công ty Ngân Hồng Phát lại đồng loạt bị loại vì những lỗi cực kỳ sơ đẳng đối với các đơn vị xây lắp chuyên nghiệp. Các lỗi này bao gồm nộp thiếu hóa đơn VAT, thiếu biên bản nghiệm thu hoàn công công trình tương tự hoặc nộp các hợp đồng sai lệch hoàn toàn về tính chất, quy mô công trình.

Sự im lặng tuyệt đối ở khâu làm rõ hồ sơ dự thầu

Điều đặc biệt nghiêm trọng và đáng ngờ nhất nằm ở khâu làm rõ hồ sơ dự thầu (E-HSDT). Theo quy trình đấu thầu qua mạng, khi Tổ chuyên gia và Bên mời thầu phát hiện các thiếu sót mang tính thủ tục hoặc tài liệu chưa rõ ràng, họ đã phát hành các văn bản chính thức trên hệ thống yêu cầu các doanh nghiệp bổ sung thông tin và giải trình.

Đối với một dự án xây lắp hạ tầng giao thông quy mô lớn như đường Lộ Dừa, việc bổ sung hóa đơn hay biên bản nghiệm thu hoàn công là những thao tác kỹ thuật hết sức đơn giản của bộ phận kế toán và đấu thầu doanh nghiệp. Thế nhưng, một hiện tượng kỳ lạ đã xảy ra: cả hai nhà thầu đối thủ này đều quyết định giữ sự "im lặng" tuyệt đối. Họ không phản hồi trên hệ thống, không nộp tài liệu bổ sung và chấp nhận đánh mất cơ hội thực hiện dự án một cách đầy khó hiểu.

Hệ quả của sự rút lui mang tính tập thể này là việc Công ty Hồng Tiến nghiễm nhiên trở thành đơn vị duy nhất vượt qua bước đánh giá. Nhà thầu này dễ dàng trúng thầu ở mức giá cao hơn rất nhiều, đạt 14.733.929.505 đồng, đạt tỷ lệ giảm giá khiêm tốn 1,5%. Kết quả này được đóng dấu pháp lý theo Quyết định phê duyệt ngày 05/06/2026 do Trưởng phòng Kinh tế xã Vĩnh Công ký ban hành. Việc ngân sách mất đi cơ hội tiết kiệm gần 834 triệu đồng do các đối thủ tự thua bộc lộ dấu hiệu suy giảm tính cạnh tranh nghiêm trọng.

Góc nhìn từ các chuyên gia và Luật sư

Phân tích sâu về hiện tượng bất thường này dưới góc độ hành lang pháp lý, Luật sư Nguyễn Thị Hương (Đoàn Luật sư TP HCM) đưa ra lời bình luận:

"Việc nhà thầu bỏ giá thấp nhất hàng tỷ đồng nhưng lại mắc những lỗi hồ sơ sơ đẳng, sau đó đồng loạt từ chối giải trình hoặc làm rõ hồ sơ khi được yêu cầu là một dấu hiệu đặc trưng cần được các cơ quan quản lý đấu thầu đưa vào tầm ngắm đặc biệt. Khoản 3, Điều 16 Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 quy định rất rõ về việc nghiêm cấm các hành vi thông thầu, dàn xếp giữa các nhà thầu nhằm mục đích tạo điều kiện cho một bên được chỉ định sẵn trúng thầu. Sự im lặng không thể chỉ đơn giản coi là sự bất cẩn về mặt thủ tục của doanh nghiệp, mà nó hoàn toàn có thể là một mắt xích trong kịch bản 'làm nền' nhằm hợp thức hóa quy trình đấu thầu qua mạng. Chủ đầu tư có trách nhiệm giải trình và phải báo cáo độc lập để xác minh làm rõ bản chất mối quan hệ giữa các nhà thầu này".

Đồng quan điểm, chuyên gia đấu thầu Đào Giang cũng dẫn chiếu Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 03/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ, nhấn mạnh rằng các hành vi rút lui mang tính hệ thống của các nhà thầu đối thủ cần phải được hậu kiểm nghiêm ngặt. Khi phát hiện các hiện tượng bất thường về ứng xử của doanh nghiệp trên hệ thống, Bên mời thầu và Chủ đầu tư không thể chỉ dừng lại ở việc đánh giá hồ sơ 'Không đạt' rồi khép lại vụ việc một cách máy móc. Người đứng đầu cơ quan chủ đầu tư phải chủ động rà soát, nhận diện các rủi ro gây thất thoát ngân sách để có biện pháp xử lý kịp thời, bảo đảm kỷ cương nghiêm minh của pháp luật.

Báo Tri thức và Cuộc sống sẽ tiếp tục thông tin./.

[Kỳ 3:] Trách nhiệm giải trình của chủ đầu tư trong quản lý vốn đầu tư công