Theo tìm hiểu của Báo Tri thức và Cuộc sống, việc tối ưu hóa hiệu quả sử dụng nguồn vốn ngân sách nhà nước thông qua công tác đấu thầu không chỉ phụ thuộc vào số lượng nhà thầu tham gia ở các gói đấu thầu rộng rãi, mà còn nằm ở tinh thần trách nhiệm, năng lực thương thảo giá của các chủ đầu tư tại các gói chỉ định thầu. Phản ánh từ loạt dự án sửa chữa, cải tạo công sở và cơ sở giáo dục do Công ty TNHH Đầu tư Dịch vụ và Xây dựng Nam Bình thực hiện trên địa bàn TP Đồng Nai đang cho thấy những "khoảng lặng" đáng chú ý về hiệu quả tiết kiệm ngân sách, đòi hỏi phải có sự nhìn nhận thấu đáo dưới lăng kính pháp lý hiện hành.

Khoảng lặng hiệu quả từ những gói chỉ định thầu sát giá

Như đã phản ánh ở Kỳ 1, tại Gói thầu số 06 (Xây dựng) sửa chữa Trường THCS Long Bình, hình thức đấu thầu rộng rãi qua mạng đã bộc lộ dấu hiệu giảm tính cạnh tranh khi Công ty TNHH Đầu tư Dịch vụ và Xây dựng Nam Bình là nhà thầu duy nhất nộp hồ sơ và trúng thầu sát nút với tỷ lệ tiết kiệm 0,1%. Không dừng lại ở đó, tại phân khúc chỉ định thầu rút gọn, bức tranh tiết kiệm nguồn vốn công cũng diễn ra với kịch bản tương tự.

Hồ sơ quản lý trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia ghi nhận, tại Gói thầu số 04 (Xây dựng) thi công xây dựng và cung cấp thiết bị thuộc Dự án đầu tư xây dựng sửa chữa, cải tạo một số hạng mục Trụ sở làm việc của Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Đồng Nai (nay thuộc địa giới hành chính TP Đồng Nai), hình thức chỉ định thầu rút gọn đã được áp dụng. Căn cứ theo Quyết định số 114/QĐ-SKHCN, giá gói thầu được xác định theo dự toán phê duyệt là 1.363.144.594 đồng. Sau quy trình thương thảo, giá trị chỉ định thầu được ký chốt phê duyệt kết quả là 1.360.000.000 đồng. Một phép toán đối chiếu đơn giản chỉ ra rằng, công tác thương thảo ký kết hợp đồng cho dự án xây lắp công sở này chỉ đem lại số tiền tiết kiệm cho nhà nước hơn 3,1 triệu đồng, tương đương tỷ lệ giảm giá cực kỳ khiêm tốn là 0,23%.

Tương tự, tại Gói thầu số 01 thi công xây dựng và đảm bảo an toàn giao thông đường hẻm 521 Nguyễn Ái Quốc do Văn phòng HĐND và UBND phường Long Bình làm chủ đầu tư, Công ty TNHH Đầu tư Dịch vụ và Xây dựng Nam Bình tiếp tục được chỉ định thầu rút gọn với giá trúng thầu lên tới 1.432.345.000 đồng, tỷ lệ tiết kiệm cũng chỉ nhích nhẹ lên mức 2%.

Dưới góc độ quản lý tài chính công, các gói thầu xây lắp quy mô dưới 2 tỷ đồng này hoàn toàn tuân thủ hạn mức áp dụng chỉ định thầu quy định tại khoản 4 Điều 78 Nghị định 214/2025/NĐ-CP. Việc chủ đầu tư lựa chọn chỉ định thầu trực tiếp cho Công ty TNHH Đầu tư Dịch vụ và Xây dựng Nam Bình là không vi phạm các điều cấm của pháp luật. Khách quan mà nói, trong bối cảnh giá vật liệu xây dựng có nhiều biến động, việc đàm phán giảm giá sâu đối với các gói thầu xây lắp đôi khi gặp những khó khăn thực tế.

Tuy nhiên, từ góc nhìn hiệu quả kinh tế, việc nguồn vốn đầu tư liên tiếp được giải ngân thông qua các quyết định trúng thầu sát giá dự toán, tỷ lệ giảm thầu nhỏ giọt lặp đi lặp lại ở nhiều dự án khác nhau đã đặt ra một dấu hỏi lớn về nỗ lực, quyết tâm bảo vệ hiệu quả dòng vốn ngân sách của các cơ quan quản lý.

Dấu hỏi về tính độc lập, khách quan của đơn vị tư vấn

Bên cạnh yếu tố tài chính, sự độc lập và tính khách quan trong quy trình tổ chức, đánh giá hồ sơ thầu cũng là một khía cạnh pháp lý cần được soi chiếu nghiêm túc. Tại dự án Sửa chữa cơ sở vật chất Trường THCS Long Bình, Báo cáo đánh giá E-HSDT Gói thầu số 06 (Xây dựng) được thực hiện bởi Tổ chuyên gia gồm ông Nguyễn Văn Đông (Tổ trưởng) và ông Nguyễn Biên Cương (Thành viên) thuộc Công ty TNHH MTV Đông Trường Thịnh. Đơn vị tư vấn này được lựa chọn thông qua hình thức chỉ định thầu rút gọn để thực hiện Gói thầu số 04 (Tư vấn lập E-HSMT và đánh giá E-HSDT gói thầu số 06) theo Quyết định phê duyệt Kế hoạch lựa chọn nhà thầu số 72/QĐ-THCS ngày 23/05/2026 và Hợp đồng số 0106/2026/HĐTV-ĐTT ký ngày 01/06/2026.

Theo quy định tại Khoản 2 Điều 6 Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 và được cụ thể hóa tại Khoản 1 Điều 4 Nghị định số 214/2025/NĐ-CP, nhà thầu tham dự thầu gói thầu xây lắp phải độc lập về pháp lý và độc lập về tài chính với nhà thầu tư vấn lập hồ sơ mời thầu (E-HSMT) và đánh giá hồ sơ dự thầu (E-HSDT) của gói thầu đó.

Xét về mặt hồ sơ đăng ký kinh doanh, Công ty TNHH Đầu tư Dịch vụ và Xây dựng Nam Bình và Công ty TNHH MTV Đông Trường Thịnh là hai pháp nhân hoàn toàn độc lập, về mặt lý thuyết đã đáp ứng điều kiện cần của Luật Đấu thầu. Tuy nhiên, việc một đơn vị tư vấn được chỉ định thầu trực tiếp (Đông Trường Thịnh) đứng ra thiết lập tiêu chí mời thầu (E-HSMT) và chấm thầu cho gói xây lắp đấu thầu rộng rãi qua mạng, để rồi kết quả thực tế chỉ có duy nhất nhà thầu Nam Bình nộp hồ sơ và trúng thầu sát nút với tỷ lệ tiết kiệm ngân sách siêu thấp đạt 0,1% (trúng thầu ở mức 2.227.891.000 đồng so với giá gói thầu 2.230.168.124 đồng) là một diễn biến cần đặc biệt lưu ý.

Bối cảnh "một mình một ngựa" này đòi hỏi Chủ đầu tư và các cơ quan giám sát thầu cấp trên phải áp dụng các cơ chế kiểm tra chéo cực kỳ khắt khe đối với hồ sơ mời thầu và quá trình chấm thầu. Điều này nhằm bảo đảm các tiêu chuẩn kỹ thuật đưa ra trong E-HSMT không bị cài cắm để hạn chế cạnh tranh theo quy định tại Khoản 3 Điều 44 Luật Đấu thầu, đồng thời bảo vệ nghiêm ngặt tính công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế tối ưu cho dòng vốn ngân sách nhà nước theo tinh thần Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 03/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ

Cơ chế hành chính mới và yêu cầu siết chặt giám sát

Thực trạng công tác đấu thầu tại địa phương này cần được đặt vào bối cảnh thay đổi hành chính quốc gia mới. Theo Nghị quyết số 202/2025/QH15, toàn quốc đã hoàn thành sắp xếp, thu gọn chỉ còn 34 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và bãi bỏ hoàn toàn cấp chính quyền trung gian để vận hành mô hình địa phương tinh gọn 2 cấp (cấp Tỉnh và cấp Xã). Đồng thời, căn cứ Nghị quyết số 30/2026/QH16, toàn bộ địa giới hành chính Đồng Nai đã chính thức nâng cấp thành Thành phố trực thuộc Trung ương (TP Đồng Nai) kể từ ngày 30/04/2026.

Việc chuyển dịch mô hình tổ chức chính quyền tinh gọn đồng nghĩa với việc mọi quyền lực, trách nhiệm phê duyệt, phân bổ và giám sát đầu tư công được tập trung rất lớn vào các cơ quan chuyên môn cấp sở và chính quyền cấp phường, xã. Do đó, yêu cầu về trách nhiệm giải trình của người đứng đầu các đơn vị chủ đầu tư đối với từng đồng vốn ngân sách chi ra càng phải được thắt chặt tối đa để chống lãng phí.

Trách nhiệm thương thảo giá và góc nhìn chuyên gia pháp lý

Bình luận về khía cạnh này, Luật sư Nguyễn Thị Hương (Đoàn Luật sư TP HCM) phân tích: "Đối với các gói thầu chỉ định thầu xây lắp có giá trị dưới 2 tỷ đồng, hành lang pháp lý quy định tại khoản 4 Điều 78 Nghị định 214/2025/NĐ-CP và hướng dẫn của Bộ Tài chính tại Công văn số 5557/BTC-QLĐT không bắt buộc cứng nhắc một tỷ lệ tiết kiệm 5% như đối với gói thầu lặp lại. Văn bản hướng dẫn nêu rõ, chủ đầu tư phải 'chủ động thương thảo' mức tiết kiệm phù hợp với điều kiện thị trường và địa bàn. Thế nhưng, việc thương thảo chỉ đạt mức giảm giá 0,23% tại một cơ quan hành chính rõ ràng có dấu hiệu bộc lộ tính hình thức trong quy trình đàm phán giá với nhà thầu. Khi không phải qua cạnh tranh rộng rãi, nếu chủ đầu tư không quyết liệt đấu tranh về giá, quyền lợi của ngân sách nhà nước sẽ bị ảnh hưởng trực tiếp."

Đồng quan điểm, Chuyên gia đấu thầu Nguyễn Quốc Vũ bày tỏ sự băn khoăn về năng lực quản lý dự án khi một doanh nghiệp liên tục trúng thầu sát giá: "Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 03/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo rất rõ về việc tăng cường kỷ cương, nâng cao trách nhiệm và chống lãng phí trong lựa chọn nhà thầu, đặc biệt là cấm tình trạng 'xin - cho' hoặc ưu ái nhà thầu quen thuộc. Việc quyết định chỉ định thầu hay phê duyệt kết quả cho một đơn vị với tỷ lệ tiết kiệm thấp (<0,5%) đặt ra yêu cầu cần làm rõ xem các chủ đầu tư đã thực hiện đầy đủ trách nhiệm khảo sát giá thị trường trước khi đưa ra phương án thương thảo hợp đồng hay chưa, có hay không việc hạn chế nhà thầu khác tiếp cận dự án."

Bài học từ loạt gói thầu tiết kiệm nhỏ giọt tại TP Đồng Nai cho thấy, pháp luật có đầy đủ hành lang, nhưng nếu cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình của người đứng đầu không được đề cao, mục tiêu công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế của đầu tư công khó có thể bảo đảm trọn vẹn.

Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin./.