Toshiba từng nuôi tham vọng trở thành tập đoàn dẫn đầu thế giới trong lĩnh vực bán dẫn và điện hạt nhân, nhưng cuộc khủng hoảng quản trị bùng phát từ năm 2016 đã khiến doanh nghiệp Nhật Bản buộc phải bán hàng loạt tài sản chiến lược để cứu hoạt động kinh doanh, trong đó đáng tiếc nhất là mảng chip nhớ và điện hạt nhân - hai lĩnh vực hiện được xem là "mỏ vàng" của kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI).
Minh chứng rõ nhất là Kioxia Holdings, công ty được tách ra từ bộ phận chip nhớ của Toshiba, hiện đã trở thành doanh nghiệp có giá trị lớn nhất Nhật Bản với vốn hóa khoảng 56.000 tỷ yên, tương đương 346 tỷ USD, sau khi giá cổ phiếu tăng tới 71 lần kể từ đợt chào bán cuối năm 2024, trong khi Toshiba chỉ còn nắm khoảng 16% cổ phần và vẫn tiếp tục có kế hoạch thoái vốn.
Theo các tài liệu được công bố, trong năm tài khóa 2017, mảng chip nhớ của Toshiba vẫn ghi nhận lợi nhuận hoạt động khoảng 500 tỷ yên, con số được đánh giá đủ để giúp tập đoàn duy trì niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Tokyo, nhưng áp lực khắc phục tình trạng âm vốn chủ sở hữu cùng các quyết định gấp gáp đã khiến ban lãnh đạo lựa chọn bán đi bộ phận kinh doanh giá trị nhất.
Khủng hoảng của Toshiba không chỉ đến từ lĩnh vực bán dẫn mà còn xuất phát từ bê bối kế toán, xung đột nội bộ giữa các lãnh đạo và khoản thua lỗ khổng lồ của Westinghouse Electric tại Mỹ, buộc tập đoàn phải bán thêm các mảng thiết bị y tế, đồ gia dụng, tivi và máy tính cá nhân để bù đắp thiệt hại và tránh nguy cơ phá sản.
Điều trớ trêu là chỉ vài năm sau, sự bùng nổ của AI đã khiến nhu cầu chip nhớ và điện năng phục vụ các trung tâm dữ liệu tăng mạnh, kéo theo sự hồi sinh của ngành điện hạt nhân, trong đó Westinghouse - doanh nghiệp từng khiến Toshiba lao đao - hiện liên tục nhận được các hợp đồng lớn từ kế hoạch đầu tư 80 tỷ USD của Chính phủ Mỹ nhằm xây dựng các nhà máy điện phục vụ hạ tầng AI.
Theo giới phân tích, Toshiba cũng đánh mất lợi thế ở lĩnh vực bán dẫn vì mô hình quản trị cồng kềnh, thiếu linh hoạt trước đặc thù của ngành công nghiệp chip, nơi các doanh nghiệp phải mạnh tay đầu tư ngay cả trong giai đoạn lợi nhuận suy giảm để chuẩn bị cho chu kỳ tăng trưởng mới, qua đó tạo điều kiện để những đối thủ như Samsung Electronics vươn lên mạnh mẽ.
Sau khi bị hủy niêm yết và trở thành công ty tư nhân vào năm 2023 dưới sự dẫn dắt của Japan Industrial Partners (JIP), Toshiba đang tái cấu trúc hoạt động, tập trung phát triển các lĩnh vực như truyền tải điện, ổ cứng, thiết bị quốc phòng, điện toán lượng tử và AI vật lý, đồng thời cải thiện hiệu quả kinh doanh với biên lợi nhuận hoạt động đạt mức kỷ lục 8% trong năm tài khóa gần nhất.
Dù quá trình cải tổ đã mang lại những tín hiệu tích cực, câu chuyện của Toshiba vẫn được xem là bài học đắt giá đối với các tập đoàn công nghệ toàn cầu, khi những quyết định bán tài sản trong giai đoạn khủng hoảng có thể khiến doanh nghiệp đánh mất các động lực tăng trưởng dài hạn, đặc biệt trong bối cảnh AI đang làm thay đổi giá trị của những ngành từng bị xem là kém hấp dẫn chỉ một thập kỷ trước.
