Ông Donald Trump lần đầu tiên bày tỏ sự quan tâm tới mỏ dầu của nước khác từ năm 1987, khi cho rằng các cuộc tấn công của Iran vào tàu thuyền Mỹ trong chiến tranh Iran - Iraq đòi hỏi một phản ứng cực đoan. “Tại sao chúng ta không thể tiến vào và tiếp quản một phần dầu của họ, vốn nằm dọc theo bờ biển?”, ông đặt câu hỏi với Barbara Walters của đài ABC như vậy.
Trong những năm tiếp theo, ông liên tục quay lại với ý tưởng rằng Mỹ nên lấy dầu từ các quốc gia khác sau các cuộc xung đột quân sự, từ Libya đến Iraq.
Đầu năm nay, ông Trump cuối cùng cũng có cơ hội thực hiện ý tưởng của mình sau khi các lực lượng Mỹ tấn công Venezuela vào tháng 1, bắt giữ Tổng thống Nicolas Maduro và tuyên bố giành quyền kiểm soát đối với các nguồn tài nguyên dầu mỏ của Venezuela.
Trong bài phát biểu hôm 22/9 tại Liên Hợp Quốc, ông gọi đây là thương vụ lớn nhất: “Gộp cả Mỹ và Venezuela thì chúng ta có hơn 60% lượng dầu trên thế giới. Do đó, đây có lẽ là thương vụ lớn nhất. Đó là một cuộc chiến tranh, nhưng có lẽ đây là thương vụ lớn nhất từng được thực hiện. Thắng thì ăn cả. Các bạn đều đã nghe câu nói đó rồi”.
Trump từng khẳng định: Với thương vụ này, ông sẽ sớm làm đầy lại kho dự trữ dầu mỏ chiến lược của Mỹ, vốn đã sụt giảm xuống mức thấp kỷ lục sau khi Mỹ tấn công Iran.
Tuy nhiên, cuộc điều tra của Guardian cho thấy thỏa thuận gần như chắc chắn sẽ sụp đổ giữa vô số các vấn đề pháp lý và hậu cần.
Thương vụ lớn nhất lịch sử thế giới
Chưa đầy một tháng sau cuộc đột kích hồi tháng 1, Giám đốc điều hành của Exxon, Darren Woods, đã tuyên bố “không thể đầu tư” vào Venezuela do “các cấu trúc và khung pháp lý cũng như thương mại hiện hành”.
Nguồn tin của Guardian cho biết Tổng thống Trump đã bắt đầu tìm kiếm cách thức để đảm bảo Mỹ có “phần da phần thịt trong cuộc chơi" — tức là sở hữu tài chính thực tế để giúp các nhà đầu tư an tâm. Giải pháp tiềm năng chính là phần góp vốn của Mỹ vào thương vụ.
Theo Nhà Trắng, Mỹ đang thành lập một công ty tư nhân dưới hình thức liên doanh với North American Blue Energy Partners (NABEP), công ty dầu mỏ tư nhân lớn thứ hai Venezuela thuộc sở hữu của doanh nhân Alejandro Betancourt. Tổng thống lâm thời Venezuela Delcy Rodríguez trao cho công ty này quyền khai thác trong 100 năm đối với 17 mỏ dầu có trữ lượng lên tới 65 tỷ thùng.
Nhà Trắng tiết lộ rằng thương vụ này sẽ mang lại cho Lầu Năm Góc 35% cổ phần sở hữu trong công ty thông qua Văn phòng Vốn Chiến lược (OSC) trực thuộc cơ quan này, đồng thời Bộ Ngoại giao Mỹ sẽ được mua 20% sản lượng theo giá gốc, nghĩa là rẻ hơn giá thị trường.
“Bộ Ngoại giao và Bộ Chiến tranh đã đàm phán một cơ hội lịch sử để bảo đảm quyền kiểm soát đa số của Mỹ đối với hơn 65 tỷ thùng trữ lượng dầu được chứng minh tại Venezuela mà không tốn một xu tiền thuế của người dân”, phát ngôn viên Lầu Năm Góc cho hay.
Mặc dù Nhà Trắng và Bộ Quốc phòng Mỹ tuyên bố sở hữu 35%, Lầu Năm Góc nói với các nhà lập pháp tại Ủy ban Quân vụ Quốc hội trong một bản tóm tắt bằng văn bản mà Guardian tiếp cận được rằng họ nắm giữ "quyền mua cổ phần", chứ không phải bản thân số cổ phần đó.
Hiện vẫn chưa rõ cách thức Mỹ sẽ mua dầu thô như thế nào, hay quy trình đó sẽ diễn ra ra sao.
Về phần mình, Bộ Ngoại giao Mỹ khẳng định: “Đây là một thương vụ tư nhân với một công ty tư nhân. Đây không phải là thỏa thuận với chính phủ lâm thời Venezuela và không có quá trình chính trị nào được đưa ra trong các cuộc đàm phán".
Điều này dường như mâu thuẫn với thông báo ban đầu của ông Trump, trong đó tuyên bố: “Hợp chủng quốc Hoa Kỳ vừa ký kết một thỏa thuận với đất nước Venezuela”.
Chính quyền Mỹ cho biết đa số hội đồng quản trị của công ty, được thành lập tại Barbados, sẽ là công dân Mỹ.
Ở trung tâm của thương vụ là một nhân vật gây tò mò: Alejandro Betancourt López, một người Venezuela lịch thiệp với một lý lịch phức tạp, người đang trở thành đối tác của chính phủ Mỹ với tư cách là chủ sở hữu của NABEP.
Betancourt, 46 tuổi, từng học đại học ở Massachusetts và có nhà riêng tại Tây Ban Nha, Anh và New York. Ông ta có kinh nghiệm hoạt động lâu năm trong ngành năng lượng và dầu mỏ của Venezuela. Guardian được biết rằng các quan chức chính phủ Venezuela từng thuê thám tử và hacker tìm hiểu nguồn gốc số tiền của Betancourt.
Ông ta liên đới tới nhiều cuộc điều tra quốc tế xoay quanh các cáo buộc tham nhũng ở Venezuela nhưng chưa từng bị buộc tội hay kết án về bất kỳ tội danh nào.
Một trong những phần khó hiểu nhất của thương vụ
Việc Lầu Năm Góc sở hữu cổ phần là một trong những phần khó hiểu nhất của thương vụ, bởi ý tưởng Bộ Quốc phòng có thể sở hữu 35% một công ty dầu mỏ Venezuela, hoặc bất kỳ công ty dầu mỏ nào, là điều không thể tưởng tượng nổi trong bất kỳ chính quyền nào của Mỹ trước đây.
Trước thời Trump, Bộ Quốc phòng Mỹ chưa từng hoạt động giống như một quỹ đầu tư tư nhân có thể trực tiếp sở hữu cổ phần của các công ty nước ngoài.
Nhưng Lầu Năm Góc đã thay đổi.
Theo báo cáo của Guardian, OSC thuộc thẩm quyền của Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Stephen Feinberg, một tỷ phú quyền lực nắm giữ thực quyền tài chính tại Lầu Năm Góc. Ông đã quy tụ xung quanh mình những cựu nhân viên từng làm việc tại tập đoàn đầu tư tư nhân khổng lồ Cerberus. Chính Feinberg đã đưa một cựu nhân viên Cerberus là David Lorch lên làm người đứng đầu cơ quan này.
Chính quyền Trump đang sử dụng một đạo luật từ những năm 1950 có tên là Đạo luật Sản xuất Quốc phòng để cho phép Lầu Năm Góc biến thành một dạng quỹ đầu tư khổng lồ.
Một cựu quan chức Lầu Năm Góc quen thuộc với dự án cho biết Feinberg và Lorch đã thiết kế cấu trúc tài chính cho thương vụ Venezuela của ông Trump.
Tuy nhiên, đạo luật tạo ra OSC thực chất không ủy quyền cho cơ quan này thực hiện các khoản đầu tư vốn cổ phần.
“Rõ ràng Quốc hội không tin rằng họ đã trao quyền cho OSC để thực hiện các khoản đầu tư vốn cổ phần”, giáo sư Ashley Deeks của Trường Luật Đại học Virginia, cho biết.
Vì OSC không được ủy quyền đầu tư vào cổ phần của các công ty tư nhân, quyền sở hữu NABEP sẽ do một văn phòng hoàn toàn khác của Lầu Năm Góc nắm giữ, có tên là Phân tích và Duy trì Cơ sở Công nghiệp (Ibas), theo cựu quan chức Lầu Năm Góc.
Nhưng sứ mệnh của Ibas không liên quan gì tới dầu mỏ. Nhiệm vụ của cơ quan này, như được nêu trên trang web của họ, hoàn toàn là để “củng cố cơ sở công nghiệp quốc phòng Mỹ”.
Các "ông lớn" án binh bất động
Sự bất hợp lý đó chỉ là một trong những lý do khiến các công ty dầu mỏ lớn và các nhà đầu tư âm thầm đứng ngoài thương vụ này, Phil Gunson thuộc Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (International Crisis Group) nhận định.
“Họ lo ngại về những điểm bất thường. Họ lo ngại về các điều khoản của thỏa thuận. Sự thiếu minh bạch của thỏa thuận mới là điều khiến các nhà đầu tư lo ngại thực sự”, ông nói, “Việc Lầu Năm Góc có thẩm quyền hành động theo cách này hay không vẫn còn là điều gây tranh cãi".
Thời hạn của thỏa thuận dường như cũng không dài như chính quyền tuyên bố.
Chuyên gia pháp lý người Venezuela Jose Ignacio Hernández cho biết luật pháp Venezuela khẳng định chắc chắn rằng điều này là bất khả thi.
“Thỏa thuận không thể được thực hiện như những gì chính quyền Mỹ đã thông báo", Ignacio Hernández nói.
Tháng trước, Bộ trưởng Dầu mỏ Venezuela và một lãnh đạo cấp cao của công ty dầu mỏ quốc gia nước này đã đến Houston để ký kết một số hợp đồng đầu tiên với một số nhà sản xuất dầu độc lập của Mỹ.
Đây được xem là một tín hiệu tiến triển sau những nỗ lực của chính quyền Trump nhằm thúc đẩy hoạt động phát triển dầu mỏ mới tại Venezuela. Tuy nhiên, động thái này dường như chỉ mang tính thăm dò.
David Goldwyn, người đứng đầu công ty tư vấn năng lượng quốc tế Goldwyn Global Strategies, cho biết những khoản đầu tư đó nhiều khả năng chỉ bổ sung khoảng 300.000 thùng dầu mỗi ngày vào sản lượng dầu của Venezuela trong năm tới. Con số này còn cách rất xa mức tăng hàng triệu thùng mà các nhà chức trách ở Caracas và Washington kỳ vọng.
"Sản lượng tăng thêm chỉ là tất cả những gì chúng ta có thể thấy cho đến khi khung pháp lý được cải thiện, điện lưới được khôi phục và bức tranh chính trị trở nên sáng sủa hơn", ông Goldwyn nói.
Hiện các 'ông lớn' dầu mỏ của Mỹ vẫn đang án binh bất động để chờ xem tình hình ngã ngũ ra sao và liệu họ có thể chọn lọc được những tài sản tốt nhất hay không. Các chuyên gia thì hoài nghi về khả năng duy trì của thương vụ dầu mỏ này.
“Thương vụ này giống như bức tường vĩ đại và đẹp đẽ [của Mỹ] mà Mexico sẽ phải chi trả vậy”, cựu nhà ngoại giao Mỹ John Feeley bình luận.
