Ở bài trước, Lại Ngứa Chân (Nguyễn Noah) hiện lên qua hơn 20 năm rong ruổi hàng trăm vùng đất, những lần đối diện súng đạn, bệnh tật và những cộng đồng gần như nằm ngoài thế giới quen thuộc.
Đi qua hơn 200 quốc gia và vùng lãnh thổ không chỉ để lại cho Noah những câu chuyện lạ.
Càng đi xa, anh càng nhận ra nhiều thứ từng được xem là hiển nhiên – tiền bạc, giàu nghèo, văn minh, hạnh phúc hay một cuộc đời “đáng sống” – thực ra lại thay đổi hoàn toàn khi đặt trong một hệ quy chiếu khác.
Trong những chuyến đi sâu vào các bộ lạc biệt lập ở châu Phi, Noah từng được người dân quý mến đến mức khi rời đi, họ tặng anh những món quà rất giá trị. Có nơi là kim cương. Có nơi là da thú, thậm chí những tấm da hổ, da báo còn nguyên vẹn.
Với người bản địa, những món đồ ấy không hẳn xa xỉ như cách người ngoài nhìn vào. Da thú thường được dùng để trải sàn, làm chỗ nằm và giữ ấm; khi tặng khách, đó đơn giản là món quà kỷ niệm.
Nhưng Noah chỉ ngắm rồi từ chối.
“Những thứ đó mang qua biên giới rất dễ vướng vào buôn lậu hay các quy định về động vật hoang dã. Tôi không muốn tự rước rắc rối vào người.”
Theo Noah, kim cương, ngà voi, sừng tê giác hay các sản phẩm từ da thú khá phổ biến ở một số khu vực châu Phi. Anh từng thấy những chiếc túi da cá sấu làm tại địa phương, hình thức không thua kém nhiều sản phẩm xa xỉ nhưng giá rẻ hơn nhiều lần.
“Nếu mua thì cũng phải có hóa đơn, chứng từ và rất nhiều thủ tục. Mà thực ra tôi cũng không đam mê sưu tầm những thứ đó.”
Noah càng thận trọng với chuyện tiền bạc. Nhiều người quen từng muốn gửi tiền nhờ anh mang sang châu Phi làm từ thiện. Dù nhiều lần ám ảnh trước cảnh nghèo đói tận mắt chứng kiến, anh hiếm khi đồng ý cầm tiền hộ.
Có lần, Noah chỉ nhận khoảng 13 triệu đồng của một người rất thân để mang đi giúp đỡ. “Tôi cũng rất muốn giúp người nghèo, nhưng lại không muốn tự đẩy mình vào những chuyện phức tạp. Tiền từ thiện càng phải rõ ràng. Hơn hết là phải trao cho người có năng lực làm thiện nguyện.”
Trong công việc làm nội dung, Noah cũng từng nhận những lời mời quảng cáo. Nhưng với cờ bạc, cá độ phi pháp, anh từ chối ngay dù thù lao rất lớn, lên tới cả tỷ bạc.
“Tiền nhiều thật đấy, cũng dễ kiếm đấy, nhưng trái với nguyên tắc và hình ảnh của tôi nên tôi không bao giờ nhận.”
Ở Nam Sudan, Noah từng đến thăm người Toposa – cộng đồng sống trên vùng đất có mỏ vàng tự nhiên. Vào mùa mưa, người dân tự do ra lòng sông, bờ suối đãi vàng rồi nung thành vòng cổ, vòng tay, vòng chân, thậm chí khuyên xỏ môi.
Nhưng với họ, vàng không phải tài sản để làm giàu hay tích luỹ. Họ dùng nó để làm đẹp và thể hiện vị thế trong cộng đồng.
Trong khi ở nhiều thành phố, người ta dành cả đời tích cóp từng chỉ vàng, từng mét vuông nhà đất, thì người Toposa sống ngay trên vùng đất đầy vàng nhưng không coi việc sở hữu thật nhiều là mục tiêu lớn.
Ở những cộng đồng khác, Noah lại gặp những cách tổ chức cuộc sống rất khác: có nơi đàn ông lấy nhiều vợ, phụ nữ bị trao đổi trong hôn nhân; có nơi người chết không được chôn mà treo lên cành cây cao; có nơi người dân nuôi rắn như thú cưng...
“Ở đây mình có thể coi ngôi nhà 5–10 tỷ là mục tiêu phấn đấu cả đời, nhưng ở nơi khác, người ta lại có những ưu tiên hoàn toàn khác. Tiền tài, danh vọng hay chiếc iPhone đôi khi chẳng có nhiều ý nghĩa.”
Càng đi, Noah càng nhận ra thứ con người coi là quý giá phụ thuộc rất nhiều vào nơi họ sống và hệ giá trị họ được nuôi dưỡng trong đó.
Nhưng điều khiến anh suy nghĩ nhiều hơn lại nằm ở phía đối diện: những xã hội tự nhận mình văn minh.
Noah từng đi qua Syria, Iraq, Afghanistan và nhiều vùng đất còn in hằn dấu tích chiến tranh. Có nơi cả khu phố bị san phẳng, có gia đình mất nhà cửa, người thân và thức ăn bởi những cuộc xung đột họ gần như không có quyền lựa chọn.
“Con người không có giới hạn nào cho sự tham lam và độc ác. Khi muốn đạt được mục đích, người ta có thể dùng những cách tàn bạo nhất.”
Người trong bộ lạc tắm và gội đầu bằng nước tiểu bò.
Ở một số bộ lạc tại châu Phi, cư dân vẫn còn dùng cành cây thay quần áo, phụ nữ để ngực trần. Trẻ nhỏ vắt và uống trực tiếp sữa từ bò.
Nhưng thứ ám ảnh Noah lâu nhất lại không phải những thành phố đổ nát, mà là những con người sống dưới hậu quả ấy.
Ở Madagasca, anh từng gặp một cô bé có gương mặt sáng, đôi mắt rất đẹp nhưng trên tay là một mẩu thức ăn cũ bám đầy đất. Noah không biết đó là mẩu khoai, một mảnh xương đã bị gặm gần hết hay thứ gì người khác bỏ lại. Anh chỉ nhớ cô bé cầm lên và ăn rất ngon lành.
Ở Congo, anh thấy trẻ con nhặt những miếng bột mì nướng rơi xuống đất, phủ đầy cát rồi tiếp tục ăn. Ở Cuba, có những người lớn lục thùng rác tìm thức ăn dư thừa.
“Tận mắt thấy những gia đình không đủ thức ăn, tôi mới càng biết trân trọng từng bữa cơm. Bây giờ tôi gần như không bao giờ muốn lãng phí dù chỉ một hạt.”
Khi đặt chân đến Mông Cổ – quốc gia thứ 195 trong hành trình đi qua 193 nước thành viên Liên Hợp Quốc và 2 nước giám sát viên – Noah cảm thấy nhẹ nhõm.
Sau hơn 20 năm xê dịch, mục tiêu lớn của cuộc đời được hoàn thành ở một nơi khá bình yên: thiên nhiên rộng lớn, con người thân thiện, mọi thứ diễn ra dễ dàng.
Nhưng đi đủ nhiều cũng khiến Noah ngày càng dè dặt với những định nghĩa sẵn có về hạnh phúc.
Bhutan là một trong những nơi để lại cho anh cảm giác rõ nhất. Xét về vật chất, đây không phải quốc gia giàu, nhưng trong ký ức Noah, Bhutan hiện lên rất nhẹ: thiên nhiên trong lành, nhịp sống chậm, con người thân thiện và ít bon chen.
Anh thường đặt cảm giác ấy cạnh những xã hội phát triển hơn như Hàn Quốc hay các nước Bắc Âu.
Ở Hàn Quốc, điều Noah chú ý nhiều nhất là áp lực ngoại hình. Theo quan sát của anh, quảng cáo thẩm mỹ xuất hiện dày đặc, các dịch vụ như filler, botox phổ biến với mức giá thấp và không ít người trẻ đã can thiệp ngoại hình.
“Mọi người hay nói đẹp như trai Hàn, gái Hàn, nhưng tôi thấy nói thế không đúng lắm. Nên nói đẹp như diễn viên Hàn thì đúng hơn, vì họ đã qua tuyển chọn, nhiều người còn can thiệp thẩm mỹ.”
Ở Bắc Âu, cảm giác lại khác. Những quốc gia như Phần Lan, Đan Mạch hay Thụy Điển thường đứng cao trong các bảng xếp hạng hạnh phúc, nhưng khi trực tiếp đi qua, Noah nói anh không cảm nhận được kiểu tự tại giống Bhutan.
“Đó vẫn là những xã hội công nghiệp, cuộc sống đi cùng thành tích và áp lực công việc. Họ rất phát triển, rất đầy đủ, nhưng không phải kiểu bình yên, thong dong như Bhutan.”
Noah không cho rằng cứ nghèo thì hạnh phúc hơn, hay cứ giàu có thì áp lực hơn. “Cái gì cũng chỉ là tương đối thôi.”
Và sau hơn 200 quốc gia, vùng lãnh thổ, nếu bỏ hết những con dấu visa, những cột mốc hay các con số gây ấn tượng khỏi hồ sơ của Noah, thứ còn lại không chỉ là một thành tích đi lại, mà là khả năng thích nghi và tự xoay xở ở rất nhiều môi trường sống khác nhau.
“Những thứ mình tích lũy được là trải nghiệm, kiến thức, vốn sống và kỹ năng sinh tồn. Những thứ đó có rồi thì không ai lấy mất được.”
Theo Noah, việc liên tục bước ra khỏi vùng an toàn buộc con người học cách chịu đói, chịu nóng, chịu lạnh, thích nghi với thức ăn khác biệt, điều kiện sinh hoạt và những bất tiện mà cuộc sống đô thị hiện đại ngày nay gần như đã không còn.
“Nếu bạn phải sống 1–2 tuần, thậm chí cả tháng trong một túp lều giữa sa mạc hay dưới chân núi, không có đủ nước sinh hoạt, phải uống nước từ những hốc nước rất nhỏ, không được ăn uống như bình thường mà vẫn vượt qua được, bạn sẽ thành một con người khác. Bạn chịu đựng tốt hơn, dạn dĩ hơn và ít sợ hãi hơn. Tôi đã trải qua những điều như thế nhiều lần – từ Sahara, Libya cho tới những vùng lạnh giá ở phía Bắc nước Nga.”
Noah sinh ra trong một gia đình bình thường, không lớn lên giữa thiếu thốn hay những điều kiện sống khắc nghiệt. Nhưng hơn 20 năm xê dịch đã khiến anh chủ động đặt mình vào những môi trường khó khăn mà trước đó gần như chưa từng trải qua.
Để duy trì lối sống ấy, Noah không đợi trước mỗi chuyến đi mới tập luyện cấp tốc. Anh chạy bộ, rèn sức bền và duy trì thể lực trong nhiều năm.
Kinh nghiệm từ hàng trăm chuyến đi giúp Noah tin rằng: anh có thể đặt chiếc ba lô xuống ở bất cứ nơi đâu trên thế giới, mở laptop ra làm việc, rồi tìm cách thích nghi với phần còn lại.
Noah tự nhận mình là người sống nội tâm. Máy ảnh và những đoạn video vì thế không chỉ để làm nội dung, mà còn là cách anh lưu giữ kỷ niệm. “Tôi thường quay phim, chụp ảnh lại những gì mình đã trải nghiệm hoặc chứng kiến, để sau này xem lại và nhớ rằng mình từng đi qua một vùng đất như thế.”
Trên một chuyến bay tới Mauritania, Noah ngồi cạnh một người đàn ông lớn tuổi.
Khi biết Noah đến từ Việt Nam, ông đặc biệt hào hứng. Trò chuyện một lúc, Noah mới biết ông từng là Đại sứ Mauritania và mình là người Việt Nam thứ hai ông từng gặp. Người đầu tiên là nguyên Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình.
Người đàn ông mời Noah về nhà ăn cơm. Trước ngày anh rời Mauritania, ông còn mang tới tận khách sạn một chiếc rương gỗ nhỏ làm quà kỷ niệm. “Tôi rất bất ngờ. Chỉ gặp nhau tình cờ trên máy bay, nhưng bác ấy quý người Việt Nam nên đối xử với tôi rất chân tình.”
Ở Mosul, Iraq, khi biết Noah là người Việt Nam, cảnh sát địa phương cũng rất thân thiện, có người chủ động dẫn anh đi chơi. Những người bán hàng nài nỉ cho bánh, nhất quyết không lấy tiền.
Theo Noah, ở nhiều nơi, hai chữ “Việt Nam” tạo ra một thiện cảm đặc biệt, một phần từ những ký ức lịch sử và những điểm tương đồng về chiến tranh, độc lập hay chống ngoại xâm.
Anh cho rằng người Việt nhìn chung thân thiện, hiếu khách, nhưng Việt Nam chưa chắc là nơi hiếu khách nhất mình từng đến.
“Đi nhiều nơi tôi thấy có những cộng đồng còn nhiệt tình và cởi mở hơn. Có nơi người dân sẵn sàng cho khách nước ngoài ngủ nhờ, mời ăn, thậm chí dùng dịch vụ mà không lấy tiền.”
Sau hơn 20 năm đi lại, có một điều khiến Noah vừa vui vừa chạnh lòng: ở rất nhiều vùng đất xa xôi, anh gần như không gặp người Việt. Trong khi đó, tại châu Phi, Trung Đông hay những đảo quốc hẻo lánh, anh thường xuyên gặp du khách châu Âu, Nhật Bản và nhiều quốc gia khác.
“Tôi mong người Việt đi ra thế giới nhiều hơn. Không nhất thiết ai cũng phải đi giống tôi, nhưng nếu có điều kiện thì hãy đi xa hơn, khám phá sâu hơn. Người Việt mình cũng có máu phiêu lưu, cũng có khả năng dấn thân như bất kỳ ai.”
Đi hết hơn 200 quốc gia, vùng lãnh thổ vẫn không chữa được bệnh “ngứa chân”, Noah nói vẫn muốn đi tiếp vì thế giới rộng đến mức sống thêm mười đời nữa cũng chưa chắc khám phá hết.
Nhưng sau hàng chục năm đi qua những nơi xa nhất, điều anh mong lại rất đơn giản: Một ngày nào đó, ở một vùng đất hẻo lánh nào đó trên thế giới, Noah sẽ không còn thường xuyên phải nghe câu:
“Bạn là người Việt Nam đầu tiên tôi từng gặp.”
