Dù đối mặt với áp lực từ Mỹ đòi loại bỏ hệ thống phòng không S-400, Thổ Nhĩ Kỳ và Nga đang nỗ lực tìm kiếm giải pháp chuyển giao khí tài này cho một bên thứ ba. Tuy nhiên, việc lựa chọn quốc gia tiếp nhận phù hợp vẫn đối mặt với nhiều rào cản về mặt pháp lý, an ninh và địa chính trị khu vực.
Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov tuyên bố Moscow có thể đồng ý chuyển giao các hệ thống phòng không S-400 từ Thổ Nhĩ Kỳ sang một quốc gia khác có quan hệ thân thiện với Nga.
"Các khả năng như vậy hoàn toàn có thể xảy ra, và chỉ thực hiện khi có sự đồng ý của phía Nga. Quốc gia tiếp nhận các hệ thống S-400 này phải là một đối tác có trách nhiệm và giữ quan hệ thân thiện với Nga. Cần bảo đảm chắc chắn rằng các hệ thống này sẽ không bị chuyển đi bất kỳ nơi nào khác," ông Lavrov phát biểu.
Ngoại trưởng Nga nhấn mạnh điều khoản này có ý nghĩa quan trọng đối với Moscow trong bối cảnh các quốc gia Châu Âu đang tìm kiếm vũ khí trên toàn cầu để chuyển giao cho chính quyền Ukraine. Phía Nga khẳng định sẵn sàng chuyển giao S-400 cho quốc gia cam kết bảo đảm không để xảy ra vi phạm dưới bất kỳ hình thức nào.
Hiện tại, trước áp lực buộc Ankara từ bỏ S-400 từ phía Mỹ, cả Washington, Ankara và Moscow đều đang nỗ lực tìm kiếm một giải pháp thỏa hiệp.
Nga vẫn luôn nắm lợi thế
Đánh giá về vị thế của Nga trong vụ việc, Tiến sĩ Khoa học Chính trị Kamran Gasanov — chuyên gia tại Hội đồng Đối ngoại Nga (RIAC), cho rằng phía Nga không chịu áp lực về mặt thể diện.
"Nga hoàn toàn không cần phải sợ mất mặt," Tiến sĩ Kamran Gasanov nhấn mạnh.
"Chúng ta đã bán hàng và mọi điều khoản đều được quy định rõ trong hợp đồng. Nếu có bên vi phạm, điều đó chỉ làm hoen ố uy tín của chính bên vi phạm mà thôi. Điều quan trọng nhất đối với Nga là đảm bảo số vũ khí này sau đó không bị chĩa ngược lại về phía chúng ta".
Cũng theo ông Gasanov, nguyên nhân chính của việc Thổ Nhĩ Kỳ từ bỏ S-400 chỉ sau vài năm mua về không nằm hoàn toàn ở áp lực từ Mỹ. Theo đó, Thổ Nhĩ Kỳ tính toán rằng việc nhượng lại S-400 cho bên thứ ba để đổi lấy cơ hội quay lại chương trình tiêm kích F-35 sẽ mang lại lợi ích cao hơn.
Việc mua S-400 ban đầu vốn đóng vai trò là động thái thể hiện sự phản kháng và yêu sách thương lượng, thay vì mục tiêu tối thượng. Phương án nhượng lại được đánh giá tối ưu hơn so với việc lưu kho S-400 và tiếp tục hứng chịu trừng phạt, nhất là khi Thổ Nhĩ Kỳ đã đầu tư hơn 1 tỷ USD vào chương trình F-35.
Về khả năng Nga thu hồi lại các tổ hợp S-400, chuyên gia Gasanov phân tích rằng về mặt lý thuyết điều này có thể diễn ra, nhưng trên thực tế rất khó xảy ra nếu không có sự đồng ý từ Thổ Nhĩ Kỳ — bên đã thanh toán tiền mua hàng.
Ngược lại, nếu Ankara tự ý bán lại cho bên thứ ba mà không có sự chấp thuận của Nga, sự việc có thể dẫn đến các tranh chấp pháp lý với lợi thế thuộc về phía Nga.
"Về mặt thực tế, việc Nga thu hồi là khó xảy ra nếu không có sự đồng ý từ phía Thổ Nhĩ Kỳ. Ngược lại, nếu Ankara tự ý bán lại cho bên thứ ba mà không có sự chấp thuận của Nga, việc đó có thể dẫn đến các tranh chấp pháp lý mà Nga chắc chắn nắm phần thắng 100%", ông Gasanov nói.
Nhằm tránh kịch bản tiêu cực, Ankara và Moscow đang nỗ lực tìm kiếm một giải pháp dung hòa.
Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) — với tư cách là thành viên BRICS — hiện được xem xét như một quốc gia phù hợp.
Mặc dù vậy, cơ hội để Ankara đạt được thỏa thuận mua F-35 vẫn rất mong manh. Do đó, nhu cầu bán lại S-400 cho các nước vùng Vịnh có thể sẽ không còn đặt ra.
Rủi ro an ninh và nguy cơ rò rỉ công nghệ quân sự
Liên quan đến lo ngại công nghệ phòng không rơi vào tay Washington, phía Mỹ cũng có những quan ngại tương tự.
Việc chuyển giao F-35 cho Thổ Nhĩ Kỳ trong khi Ankara sở hữu S-400 có thể tạo ra lỗ hổng an ninh đối với Nga. Trường hợp bán lại S-400 cho UAE, rủi ro đối với Nga vẫn tồn tại do có sự hiện diện của các căn cứ và lực lượng quân sự Mỹ tại đây.
"Để ngăn ngừa kịch bản này, Thổ Nhĩ Kỳ bắt buộc phải cài đặt điều khoản trong hợp đồng với UAE, quy định rõ lực lượng quân sự của bên thứ ba không được phép tiếp cận các hệ thống S-400", chuyên gia phân tích quân sự - chính trị Vladimir Sapunov đánh giá.
Thỏa thuận S-400 ban đầu đã đạt được mục tiêu khi Nga muốn tạo ra rạn nứt giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Washington. Nguyên nhân hàng đầu khiến Tổng thống Recep Tayyip Erdogan thực hiện các bước đi hiện tại xuất phát từ nhận định chiến dịch quân sự của Nga ở Ukraine kéo dài hơn dự kiến, buộc Thổ Nhĩ Kỳ phải tính đến việc quay trở lại chuỗi cung ứng vũ khí của Washington.
Tại thời điểm ký hợp đồng, cả hai bên đều đạt được mục tiêu: Nga thu về 2,5 tỷ USD và tạo ra vết nứt trong quan hệ giữa Ankara và Washington. Về phía Thổ Nhĩ Kỳ, thương vụ mua sắm giúp giải quyết một số nhiệm vụ chiến thuật về an ninh nội địa.
Tuy nhiên, về mặt chiến lược dài hạn, Thổ Nhĩ Kỳ nhận thấy việc hợp tác quân sự toàn diện với Nga khó thành hiện thực, đồng thời không muốn tiếp tục chịu đựng những tổn thất kinh tế do Đạo luật CAATSA gây ra.
"Trong ít nhất ba năm qua, giới quân sự đã cảnh báo về việc lực lượng không quân Thổ Nhĩ Kỳ xuống cấp và không thể nâng cấp nếu thiếu công nghệ phương Tây. Bên cạnh đó, việc Hy Lạp ký hợp đồng mua F-35 và tiếp nhận tiêm kích Rafale gia tăng nguy cơ làm mất cân bằng sức mạnh trên không trong khu vực", chuyên gia Sapunov chỉ ra.
"Do đó, các hệ thống S-400 trở thành gánh nặng đối với Thổ Nhĩ Kỳ. Phía Ankara nỗ lực định hình việc bán lại tổ hợp tên lửa cho bên thứ ba với sự đồng ý của Moscow không phải là sự đầu hàng trước Mỹ, mà là thương vụ chiến lược giúp khôi phục các hợp đồng không quân trong khuôn khổ NATO, đồng thời tránh làm tổn hại quan hệ với Điện Kremlin".
Tìm kiếm ứng viên tiếp nhận: Bài toán địa chính trị phức tạp
Về danh sách các quốc gia tiềm năng tiếp nhận S-400, phương án được chọn phải mang lại lợi ích cho cả hai bên, tức quốc gia đó duy trì quan hệ thân thiện với cả Nga và Thổ Nhĩ Kỳ.
Hai ứng viên tiềm năng nhất được nhắc đến là UAE và Ả Rập Xê Út. UAE hiện duy trì quan hệ kinh tế chặt chẽ với cả Moscow lẫn Ankara, đồng thời có nhu cầu cấp thiết về việc tăng cường năng lực phòng không.
Về phía Ả Rập Xê Út, quốc gia này từ lâu đã quan tâm đến vũ khí Nga và vừa thành lập liên minh ba bên với Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan.
Dù vậy, yếu tố Iran tạo ra rào cản lớn khi Tehran có thể lên tiếng phản đối việc bán S-400 cho các quốc gia mà nước này đang có xung đột hoặc tiến hành các đòn tập kích.
Do đó, ba phương án dung hòa khác được tính đến, trong đó khả dĩ nhất là Pakistan — quốc gia không có mâu thuẫn gay gắt với Iran và là bên tham gia vào liên minh ba bên. Các phương án ít khả thi hơn bao gồm Qatar và Azerbaijan.
Trong khi đó, các phương án như Cuba và Nicaragua lại không nhận được sự chấp thuận từ phía Thổ Nhĩ Kỳ.
