Thỏa thuận Trump - Putin và động thái khẩn cấp của Mỹ
Tối 9/10, Tổng thống Mỹ Donald Trump thông báo trên mạng xã hội rằng sau cuộc "thảo luận hết sức thành công" với Tổng thống Nga Vladimir Putin, hai bên đã thống nhất Nga sẽ "ngay lập tức" cung cấp hơn 300.000 tấn dầu diesel cho Mỹ và thị trường toàn cầu.
Ông Trump cho biết thêm 500.000 tấn khác sẽ được giải phóng trong tháng 11 và tiếp theo là 1 triệu tấn. Ngoài ra, dựa trên điều kiện hiện tại của các nhà máy lọc dầu diesel ở Nga, nước này sau đó sẽ giao thêm 3 triệu tấn dầu diesel nữa.
Tuyên bố của Tổng thống Donald Trump được đưa ra trong bối cảnh giá nhiên liệu tăng vọt và cuộc bầu cử giữa kỳ tại Mỹ đang đến gần.
Ông Trump khẳng định rằng động thái này, cùng với điều mà ông mô tả là việc Mỹ "kiểm soát hoàn toàn" eo biển Hormuz, sẽ kéo hạ giá dầu diesel ở Mỹ và phần còn lại của thế giới.
Mỹ vốn cấm nhập khẩu dầu khí Nga vào năm 2022 dưới thời chính quyền Biden để đáp trả chiến dịch của Nga tại Ukraine vào tháng 2 năm đó. Ngay tháng trước, một đạo luật trừng phạt diện rộng đối với Nga được Quốc hội Mỹ thông qua và được ông Trump ký duyệt cũng nhắm vào các quốc gia mua dầu khí của Nga để gây áp lực cho ông Putin.
Tuy nhiên, sau thông báo của ông Trump hôm 9/10, Bộ Tài chính Mỹ cho biết Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài "ngay lập tức cấp giấy phép tạm thời để cho phép cung cấp dầu diesel của Nga ra thị trường toàn cầu".
Cuộc khủng hoảng diesel toàn cầu
Giá nhiên liệu toàn cầu tăng vọt là hậu quả từ cả cuộc tấn công của Mỹ - Israel nhằm vào Iran lẫn cuộc xung đột Ukraine.
Tehran về cơ bản đã phong tỏa eo biển Hormuz, tuyến đường vốn vận chuyển 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu trong thời bình. Cuộc tấn công gần đây vào Đường ống Đông - Tây của Ả Rập Xê Út, một tuyến xuất khẩu dầu then chốt khác từ Vùng Vịnh, cùng các cuộc tấn công của lực lượng Houthi ở Yemen quanh Biển Đỏ và eo biển Bab al-Mandeb đã làm trầm trọng thêm tình trạng gián đoạn nguồn cung.
Trong khi đó, các nhà máy lọc dầu, cơ sở năng lượng và hạ tầng cảng biển ở cả Nga và Ukraine phải hứng chịu đòn tấn công dồn dập.
Dự trữ nhiên liệu toàn cầu đã sụt giảm nghiêm trọng. Giá dầu diesel đạt mức cao kỷ lục ở cả Mỹ và châu Âu vào tháng 9.
Tuần trước, Nhóm G7 đã đồng ý giải phóng 100 triệu thùng dầu và diesel dự trữ khẩn cấp sau chiến dịch sức ép của Mỹ lên Liên minh Châu Âu, trong đó chính quyền Trump đe dọa áp đặt lệnh cấm xuất khẩu diesel của Mỹ.
Áp lực của ông Trump trước bầu cử
Giá dầu diesel tăng cao tại Mỹ khiến mức giá trung bình toàn quốc vọt lên kỷ lục 6,52 USD/gallon vào tháng 9, cao hơn gấp đôi so với cùng kỳ năm ngoái. Mức trung bình toàn quốc hiện ở vào khoảng 6,2 USD, theo Hiệp hội Ô tô Mỹ (AAA).
Mỹ là quốc gia xuất khẩu dầu diesel lớn nhất thế giới. Dự trữ của nước này đã giảm mạnh kể từ khi cuộc chiến Iran bắt đầu và rơi xuống dưới mức bình thường dù các nhà máy lọc dầu đã tăng sản lượng.
Vào tháng 9, các nhà lập pháp Mỹ và ông Trump đã đề xuất hạn chế xuất khẩu diesel nhằm hạ chi phí cho người tiêu dùng.
Ông Trump cũng kêu gọi Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy dừng các cuộc tấn công vào các mục tiêu nhiên liệu diesel, cáo buộc ông gây ra tình trạng thiếu hụt sau khi Ukraine gia tăng các đợt tập kích vào ngành công nghiệp dầu mỏ của Nga.
Ông Trump đặc biệt lo lắng về việc hạ giá dầu diesel trước cuộc bầu cử giữa kỳ tại Mỹ. Nhiều chủ doanh nghiệp nhỏ trong lực lượng nòng cốt MAGA của ông phụ thuộc vào giá dầu diesel.
Người tiêu dùng đang cảm nhận rõ ảnh hưởng từ việc giá cả leo thang do dầu diesel được các tài xế xe tải sử dụng để vận chuyển thực phẩm, hàng hóa và được nông dân dùng để vận hành máy móc. Trung tâm Nghiên cứu Pew gần đây chỉ ra rằng kinh tế là vấn đề quan trọng nhất đối với 84% cử tri đã đăng ký.
Các bang từng bầu cho ông Trump và thường ủng hộ các ứng cử viên Đảng Cộng hòa của ông, như Iowa và Kansas, giờ đây được coi là những bang chiến trường trong cuộc bầu cử ngày 3/11, đặt ông Trump dưới áp lực phải tránh một thất bại cho Đảng Cộng hòa.
Tác động từ thỏa thuận mới
Hôm 9/10, ông Putin tuyên bố ông "tin tưởng [thỏa thuận] sẽ có tác động tích cực đến toàn bộ nền kinh tế toàn cầu".
Tổng thống Nga cũng lưu ý rằng "thỏa thuận đã tái xác nhận việc duy trì các tiếp xúc cá nhân giữa tổng thống hai nước và tiếp tục hợp tác giữa các cơ quan hành pháp, dịch vụ an ninh và các cơ quan liên quan của hai bên".
Thế nhưng, các nhà phân tích có phần dè dặt trước khả năng giải quyết khủng hoảng năng lượng toàn cầu từ thỏa thuận này.
Nga từng là quốc gia xuất khẩu dầu diesel lớn thứ hai thế giới sau Mỹ. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), thông thường Nga sản xuất lượng diesel gấp đôi nhu cầu tiêu thụ trong nước.
Tuy nhiên, xuất khẩu diesel và khí đốt của Nga trong quý III năm nay chỉ đạt 190.000 thùng/ngày, so với 690.000 thùng/ngày trong quý II và 850.000 thùng/ngày trong quý I, Michelle Wiese Bockmann, nhà phân tích tình báo hàng hải tại công ty phân tích vận tải biển Windward, giải thích khi dẫn số liệu từ đơn vị theo dõi hàng hóa Vortexa.
Nga đã cấm xuất khẩu dầu diesel vào tháng 7 nhằm đáp ứng nhu cầu trong nước và đến cuối tháng 9 đã gia hạn lệnh cấm cho đến cuối tháng 10.
Các cuộc tấn công của Ukraine vào các cơ sở năng lượng của Nga đã góp phần gây ra khủng hoảng nhiên liệu ở Nga. Ông Putin thừa nhận rằng 1% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Nga đã bị ảnh hưởng bởi các cuộc tấn công của Ukraine.
Tuần trước, Nga cho biết sẽ xem xét dỡ bỏ một phần các hạn chế xuất khẩu diesel trong trường hợp sản xuất dư thừa. Phó Thủ tướng Alexander Novak phát biểu trước Quốc hội Nga rằng thị trường trong nước đã cân bằng và "nếu sản lượng diesel vượt quá nhu cầu trong nước, chúng tôi sẽ xem xét mở lại một phần hoạt động xuất khẩu".
Chris Beauchamp, nhà phân tích thị trường trưởng tại Tập đoàn IG, đánh giá với Al Jazeera rằng thỏa thuận giữa ông Trump và ông Putin nhằm giải phóng dầu diesel của Nga chỉ là một giải pháp ngắn hạn và là "một thương vụ mang đậm phong cách Trump".
"Ngay cả khi Nga đưa ra một lượng diesel, đó cũng chỉ là giải pháp ngắn hạn vì mức tiêu thụ diesel hàng ngày của toàn cầu rơi vào khoảng 30 triệu thùng", ông Beauchamp nói. Con số này xấp xỉ tổng lượng dầu dự kiến được giải phóng theo khung thỏa thuận mà ông Trump công bố.
Chuyên gia Bockmann cũng chia sẻ với Al Jazeera rằng hiện chưa rõ việc giải phóng dầu diesel của Nga sẽ có tác động ra sao đến việc giảm giá và xoa dịu tình trạng thiếu hụt toàn cầu.
Ngoài ra cũng có những dấu hiệu cho thấy các quốc gia châu Âu sẽ không mua dầu diesel từ Nga.
Neil Atkinson, cựu trưởng bộ phận thị trường và công nghiệp dầu mỏ thuộc Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) nhận định: "Rất khó để hình dung làm thế nào một chính phủ châu Âu, về mặt đạo đức, lại có thể mua dầu từ Nga khi mà toàn bộ nỗ lực trong suốt 4 năm qua của châu Âu là tìm mọi cách tự giải thoát mình khỏi tình trạng lệ thuộc vào nguồn cung dầu khí của Moscow sớm nhất có thể".
