Theo tìm hiểu của Báo Tri thức và Cuộc sống, trong thời gian qua, tình trạng sạt lở đất ven bờ sông Cái Cối diễn biến vô cùng phức tạp, đe dọa trực tiếp đến đời sống, sinh hoạt, đất đai và tài sản của người dân. Trước tình hình cấp bách đó, hàng loạt dự án khắc phục sạt lở đã được cơ quan có thẩm quyền khẩn trương phê duyệt và giao cho Phòng Kinh tế xã An Hữu (tỉnh Đồng Tháp) làm chủ đầu tư. Mục tiêu cốt lõi của các dự án này là nhằm nhanh chóng gia cố bờ bao, đảm bảo an toàn tuyến luồng, ngăn chặn nguy cơ xâm thực sâu vào đất liền.
Áp dụng chỉ định thầu cho chuỗi công trình khẩn cấp
Dữ liệu công bố minh bạch trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia cho thấy, Phòng Kinh tế xã An Hữu đã thực hiện quy trình lựa chọn nhà thầu cho nhiều dự án thành phần nằm rải rác dọc theo tuyến sông Cái Cối. Tiêu biểu có thể kể đến chuỗi các dự án khẩn cấp như: Khắc phục sạt lở bờ Bắc sông Cái Cối (đoạn tại hộ Nguyễn Văn Bên); Khắc phục sạt lở bờ Nam sông Cái Cối (đoạn tại hộ Lê Thanh Thủy); Khắc phục sạt lở bờ Nam sông Cái Cối (đoạn tại hộ Trần Văn Bé đến Nguyễn Văn Hận) và Khắc phục sạt lở bờ Nam sông Cái Cối (đoạn tại hộ Trần Thị Hết đến hộ Đặng Văn Lộc). Bên cạnh đó, số liệu cũng ghi nhận dự án Khắc phục sạt lở bờ Nam sông Cái Cối (đoạn tại hộ Đỗ Văn Thọ).
Hồ sơ mời thầu và các quyết định phê duyệt kết quả ghi nhận một điểm chung đáng chú ý: Hầu hết các gói thầu thi công xây lắp và tư vấn giám sát thuộc nhóm dự án khắc phục sạt lở này đều được cơ quan chủ đầu tư áp dụng hình thức chỉ định thầu hoặc chỉ định thầu rút gọn.
Về mặt thực tiễn thi công, việc lựa chọn trực tiếp một nhà thầu để giao việc giúp chủ đầu tư rút ngắn tối đa thời gian chuẩn bị thủ tục giấy tờ. Quy trình này cho phép nhanh chóng đưa máy móc cơ giới, vật tư và nhân công vào hiện trường để xử lý ngay lập tức các điểm sạt lở nguy hiểm, đáp ứng kịp thời yêu cầu phòng chống thiên tai, bảo vệ an toàn tính mạng người dân.
Tuy nhiên, hình thức lựa chọn nhà thầu mang tính chất đặc thù và hạn chế cạnh tranh này luôn đi kèm với những yêu cầu kiểm soát cực kỳ khắt khe từ hệ thống pháp luật. Dù được lược bỏ một số bước so với hình thức đấu thầu rộng rãi thông thường, cơ quan chủ đầu tư vẫn phải chịu trách nhiệm toàn diện trước pháp luật về việc rà soát, đánh giá và xác minh năng lực thực tế của nhà thầu được lựa chọn. Chủ đầu tư phải đảm bảo tuyệt đối rằng doanh nghiệp được chỉ định có đủ nguồn lực tài chính vững mạnh, sở hữu hệ thống thiết bị chuyên dụng thi công đường thủy và đội ngũ nhân sự chuyên môn dày dặn kinh nghiệm để hoàn thành công trình đúng tiến độ, đạt tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt.
Ranh giới pháp lý, bài toán minh bạch và trách nhiệm giải trình
Chiếu theo Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 (được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 90/2025/QH15) và Nghị định 214/2025/NĐ-CP, việc chỉ định thầu đối với các gói thầu cần thực hiện khẩn trương để khắc phục ngay hậu quả do thiên tai gây ra là hoàn toàn có cơ sở pháp lý vững chắc. Mặc dù vậy, quá trình thực thi trên thực tế luôn đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc cốt lõi: hiệu quả, khách quan và minh bạch.
Trao đổi chuyên sâu dưới góc độ pháp lý về vấn đề này, Luật sư Võ Quang Vinh (Đoàn Luật sư Vĩnh Long) phân tích: "Pháp luật hiện hành cho phép chủ đầu tư áp dụng chỉ định thầu trong tình trạng khẩn cấp nhằm bảo vệ kịp thời tính mạng, tài sản của nhân dân. Tuy nhiên, tính 'cấp bách' tuyệt đối không phải là tấm khiên pháp lý để tùy tiện giao thầu cho những đơn vị thiếu năng lực thực chiến. Trách nhiệm giải trình của Phòng Kinh tế xã An Hữu thể hiện rõ nét ở việc lập dự toán khách quan, sát với biến động giá thị trường, kiên quyết không để xảy ra tình trạng đội vốn bất thường. Chủ đầu tư phải có bộ tiêu chí và căn cứ rõ ràng để chứng minh vì sao lựa chọn nhà thầu cụ thể này để giao phó công trình mà không phải đơn vị khác. Hơn nữa, chất lượng bờ kè sau khi hoàn thành, khả năng chống chịu bão lũ và tuổi thọ khi đưa vào sử dụng mới là thước đo cuối cùng xác định quyết định chỉ định thầu đó có thực sự đúng đắn, minh bạch và hiệu quả hay không".
Tuân thủ nghiêm ngặt các văn bản chỉ đạo của Trung ương
Bên cạnh Luật Đấu thầu, việc tuân thủ triệt để tinh thần Chỉ thị 12/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ và Công văn 5557/BTC-QLĐT của Bộ Tài chính cũng đặt ra yêu cầu rà soát vô cùng chặt chẽ đối với công tác chỉ định thầu tại cơ sở. Các văn bản pháp lý cấp cao này kiên quyết phòng chống việc lợi dụng tình trạng khẩn cấp, cấp bách để cố ý chia nhỏ dự án thành nhiều gói thầu dưới hạn mức nhằm lách luật đấu thầu rộng rãi. Hơn thế nữa, các cơ quan chức năng cần đảm bảo tính minh bạch, phòng ngừa nguy cơ khép kín trong lựa chọn nhà thầu, đảm bảo sự cạnh tranh bình đẳng theo đúng tinh thần Chỉ thị 12/CT-TTg.
Đối với các dự án khắc phục sạt lở sông Cái Cối do Phòng Kinh tế xã An Hữu làm chủ đầu tư, việc giám sát thi công, nghiệm thu công trình cần được thực hiện song song, độc lập và minh bạch. Cơ quan quản lý nhà nước tại tỉnh Đồng Tháp cần thường xuyên kiểm tra, thanh tra các hồ sơ áp dụng hình thức chỉ định thầu này để đảm bảo dòng vốn ngân sách nhà nước được sử dụng đúng mục đích, đúng đối tượng.
Quá trình thanh quyết toán khối lượng hoàn thành phải tuân thủ nghiêm ngặt, chuẩn xác theo Thông tư 79/2025/TT-BTC. Đơn vị giám sát và chủ đầu tư tuyệt đối không được phép nghiệm thu khống khối lượng, phải đảm bảo các khối bê tông, rọ đá được thi công đúng thiết kế, mang lại sự an toàn, kiên cố thực sự cho những hộ dân đang từng ngày sinh sống nơm nớp lo sợ ven sông. Sự nghiêm minh trong khâu hậu kiểm chính là chìa khóa để bảo vệ sự trong sạch của hoạt động đầu tư công cấp cơ sở.
Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin./.
[Kỳ 4] Trách nhiệm giải trình quy trình công bố thông tin đấu thầu tại xã An Hữu, tỉnh Đồng Tháp
Điều kiện áp dụng hình thức chỉ định thầu đối với dự án khẩn cấp
Chỉ định thầu là một hình thức lựa chọn nhà thầu mang tính đặc thù, không thông qua cạnh tranh rộng rãi trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia. Do bản chất là hạn chế sự tham gia của nhiều doanh nghiệp, hình thức này chỉ được phép áp dụng trong những trường hợp cực kỳ khắt khe, được quy định hết sức nghiêm ngặt tại Điều 23 Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 (được sửa đổi, bổ sung một số điều theo Luật số 90/2025/QH15).
Một trong những trường hợp điển hình và phổ biến nhất được luật pháp cho phép áp dụng chỉ định thầu là các gói thầu cấp bách cần phải thực hiện ngay lập tức nhằm mục tiêu tối thượng: bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản của nhân dân, hoặc để khắc phục ngay hậu quả nặng nề do thiên tai, dịch bệnh, sự cố môi trường, sự cố công trình gây ra.
Đối với các trường hợp bất khả kháng này, quy trình chỉ định thầu rút gọn thường được cơ quan có thẩm quyền kích hoạt theo hướng dẫn chi tiết tại Nghị định 214/2025/NĐ-CP của Chính phủ. Quy trình rút gọn này là một cơ chế linh hoạt, cho phép chủ đầu tư, bên mời thầu đàm phán và giao việc ngay lập tức cho một nhà thầu được đánh giá là có đủ năng lực chuyên môn, kinh nghiệm thực chiến để khẩn trương đưa thiết bị vào hiện trường thực hiện công việc, cứu vãn tình thế nguy nan mà không phải trải qua các bước lập hồ sơ mời thầu, đăng tải thông báo mời thầu kéo dài nhiều ngày rủi ro.
Tuy nhiên, nhằm thiết lập một hành lang pháp lý an toàn để chống lạm dụng và ngăn ngừa triệt để tiêu cực, tham nhũng trong đầu tư công, pháp luật quy định vô cùng rõ ràng: Việc áp dụng hình thức chỉ định thầu phải luôn đi kèm với trách nhiệm giải trình tuyệt đối của người đứng đầu cơ quan phê duyệt quyết định và cơ quan chủ đầu tư dự án. Cơ quan quản lý phải tự chịu trách nhiệm trước pháp luật, trước cơ quan thanh tra về việc rà soát, lựa chọn đúng nhà thầu có năng lực chuyên môn sâu, năng lực tài chính vững mạnh và hệ thống thiết bị kỹ thuật tốt nhất.
Song song với đó, giá trị của gói thầu được chỉ định phải được cơ quan chuyên môn lập và thẩm định sát với diễn biến giá thị trường hiện tại, tuyệt đối không được vượt quá tổng mức đầu tư hoặc dự toán chi tiết đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt ban đầu.
Trong khâu giải ngân, Thông tư 79/2025/TT-BTC của Bộ Tài chính siết chặt toàn diện công tác quản lý, thanh quyết toán đối với toàn bộ các gói thầu áp dụng hình thức chỉ định. Hồ sơ thanh toán gửi đến kho bạc nhà nước phải minh bạch, có đầy đủ nhật ký thi công, chứng minh được khối lượng thực tế thi công tại hiện trường khớp với bản vẽ. Chủ đầu tư bị cấm không được phép tạm ứng hoặc thanh toán nếu phát hiện nhà thầu được chỉ định thực hiện thi công sai lệch so với thiết kế, sử dụng vật tư trôi nổi kém chất lượng, chậm tiến độ so với cam kết hoặc có bất kỳ dấu hiệu chuyển nhượng thầu (bán thầu) trái phép cho một đơn vị thứ ba.
Đặc biệt, nhằm chấn chỉnh kỷ cương, Chỉ thị 12/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ và Công văn 5557/BTC-QLĐT của Bộ Tài chính đã phát đi cảnh báo và nghiêm cấm mọi hành vi lợi dụng vỏ bọc "cấp bách", "khẩn cấp" để cố ý chia nhỏ dự án thành nhiều gói thầu nhỏ nhằm mục đích lách luật, trốn tránh việc tổ chức đấu thầu rộng rãi để áp dụng chỉ định thầu sai quy định pháp luật. Các cơ quan quản lý nhà nước, thanh tra chuyên ngành được Chính phủ giao nhiệm vụ tăng cường kiểm tra định kỳ các dự án áp dụng hình thức này, kiên quyết xử lý nghiêm minh các cá nhân, tổ chức có hành vi móc ngoặc, thông đồng, làm sai lệch hồ sơ, gây thất thoát nguồn vốn ngân sách nhà nước. Trách nhiệm giám sát này là chốt chặn cuối cùng bảo vệ sự liêm chính của mua sắm công.
