Theo tìm hiểu của Báo Tri thức và Cuộc sống, qua chuỗi bài phản ánh về bức tranh đầu tư công tại Phòng Kinh tế xã Hàm Thuận Nam, tỉnh Lâm Đồng, một thực trạng đáng lo ngại về hiệu quả quản lý vốn đã được bóc tách chi tiết dựa trên các số liệu hồ sơ thầu công khai. Việc 8 gói thầu xây lắp quy mô lớn tiêu tốn hơn 12,5 tỷ đồng ngân sách nhưng mức tiết kiệm mang lại cho nhà nước chỉ đạt con số 0 đồng (tỷ lệ tiết kiệm kịch sàn 0,00%) là một dấu hiệu suy giảm tính hiệu quả tài chính công nghiêm trọng.

Đi kèm với đó là việc áp dụng triệt để hình thức chỉ định thầu rút gọn và sự hiện diện mang tính khép kín của nhóm "kiềng ba chân" gồm Công ty TNHH Tư vấn Xây dựng Thanh Gia, Công ty Cổ phần Tư vấn Xây dựng Hải Linh và Công ty TNHH Đầu tư Xây dựng Wingroup tại các gói thầu tư vấn của cùng một dự án (như dự án nạo vét mương thoát nước khu trung tâm xã phê duyệt tại Quyết định số 73/QĐ-KT).

Để chấn chỉnh hoạt động tổ chức lựa chọn nhà thầu, minh bạch hóa môi trường đầu tư cơ sở và bảo vệ nghiêm ngặt nguồn ngân sách nhà nước, các luật sư và chuyên gia đấu thầu đã đưa ra hệ thống giải pháp toàn diện, từ việc rà soát thanh tra trực tiếp đến việc thiết lập các hàng rào kỹ thuật phòng ngừa tiêu cực.

Cần sự vào cuộc thanh tra, rà soát từ cấp tỉnh

Giải pháp đầu tiên và mang tính cấp bách nhất hiện nay là sự vào cuộc của các cơ quan quản lý chuyên ngành cấp trên. Chuyên gia pháp lý kiến nghị Sở Tài Chính tỉnh Lâm Đồng, cần sớm ban hành quyết định thanh tra, kiểm tra đột xuất đối với toàn bộ các gói thầu xây lắp và tư vấn có dấu hiệu bất thường do Phòng Kinh tế xã Hàm Thuận Nam làm chủ đầu tư.

Công tác thanh tra cần đi sâu vào việc giải mã toàn bộ chu trình lập dự toán dự án. Cụ thể, cần làm rõ cơ sở pháp lý, chứng thư thẩm định giá và tính chính xác của khâu khảo sát giá vật liệu ban đầu. Khi hàng loạt gói thầu xây lắp như Gói thầu số 4 của dự án cải tạo 3 trường tiểu học (giá trúng thầu bằng giá dự toán là 1.682.207.589 đồng) hay Gói thầu số 4 thuộc dự án nâng cấp đường Ngô Gia Tự (trúng thầu đúng 1.979.807.175 đồng) đều có tỷ lệ giảm giá 0 đồng, dư luận hoàn toàn có quyền đặt nghi vấn về việc dự toán có được lập sát với giá trị thực tế thị trường hay đã bị đẩy cao nhằm triệt tiêu phần giảm giá khi đàm phán thương thảo hợp đồng.

Bịt lỗ hổng bằng thuật toán cảnh báo và giám sát cộng đồng

Bên cạnh các biện pháp thanh tra hành chính, các chuyên gia đấu thầu cũng đề xuất những giải pháp mang tính phòng ngừa từ xa dựa trên nền tảng công nghệ số và sức mạnh giám sát của nhân dân.

Về mặt công nghệ, kiến nghị Bộ Tài Chính tiếp tục nâng cấp Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia bằng các thuật toán thông minh. Hệ thống cần được thiết lập cơ chế "tự động cảnh báo đỏ" gửi thẳng dữ liệu về Cục Quản lý đấu thầu và Thanh tra tỉnh ngay khi ghi nhận một đơn vị chủ đầu tư liên tục công bố kết quả trúng thầu chỉ định thầu với tỷ lệ tiết kiệm thấp, hoặc ghi nhận một nhóm nhà thầu luân phiên trúng thầu khép kín với tần suất lặp lại nhiều lần tại cùng một địa bàn hành chính. Tính năng tự động này sẽ giúp ngăn chặn kịp thời các dấu hiệu dàn xếp từ trong trứng nước.

Về mặt xã hội, cần phát huy tối đa vai trò giám sát đầu tư của cộng đồng theo đúng quy định của Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở. Các dự án sử dụng ngân sách tại địa phương, từ việc sửa chữa trường học, nâng cấp đường bê tông nông thôn đến nạo vét mương thoát nước, đều phục vụ trực tiếp cho đời sống sinh hoạt của người dân. Do đó, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng cấp xã cần được chủ đầu tư cung cấp đầy đủ thông tin về dự toán, thông số kỹ thuật bản vẽ thiết kế để người dân tiến hành kiểm tra chéo năng lực thi công thực tế của nhà thầu. Sự giám sát chặt chẽ từ nhân dân chính là "màng lọc" hữu hiệu nhất để ngăn chặn nạn bớt xén vật tư, thi công gian lận nhằm bù đắp cho những gói thầu trúng sát giá trần.

Thượng tôn pháp luật là thước đo đạo đức công vụ

Luật sư Nguyễn Văn Lập (Đoàn Luật sư TP HCM) khẳng định: "Việc tuân thủ nghiêm ngặt Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 và Luật số 90/2025/QH15 không chỉ là việc thực hiện các thủ tục hành chính đơn thuần, mà là thước đo trực tiếp đạo đức công vụ của người cán bộ. Sự minh bạch trong công tác quản lý nguồn vốn tài chính công phản ánh trách nhiệm giải trình của người đứng đầu trước sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương".

Trách nhiệm của người đứng đầu, cụ thể là ông Trần Ngọc Lam - Trưởng phòng Kinh tế xã Hàm Thuận Nam, người trực tiếp phê duyệt hàng loạt hợp đồng chỉ định thầu xây lắp sát giá, cần được làm rõ theo đúng tinh thần cá thể hóa trách nhiệm của Chỉ thị số 12/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Mọi biểu hiện buông lỏng quản lý, thiếu trách nhiệm trong khâu thương thảo giá hợp đồng gây lãng phí nguồn lực nhà nước đều phải bị xem xét, xử lý theo quy định.

Chỉ khi môi trường đấu thầu tại cơ sở thực sự công khai, thông tin được đưa lên không gian mạng đầy đủ, và có sự cạnh tranh sòng phẳng, dòng vốn đầu tư công mới có thể phát huy tối đa giá trị thực tiễn. Việc siết chặt kỷ luật tài chính trong tổ chức thầu tại xã Hàm Thuận Nam sẽ là bài học kinh nghiệm sâu sắc, góp phần xây dựng một hệ thống hành chính cơ sở liêm chính, kiến tạo và phục vụ lợi ích của nhân dân một cách hiệu quả nhất.

Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin./.

(NOTE: Đăng ngày 13/7/2026)