Hơn 2.000 năm trước, tại vùng Gandhara nằm giữa miền Bắc Pakistan và miền Đông Afghanistan ngày nay, những người chép sách đã cẩn thận ghi lại kinh Phật trên những tấm vỏ cây bạch dương. Họ sử dụng Kharosthi – một hệ chữ viết cổ từng đóng vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa của khu vực, nhưng về sau gần như biến mất khỏi lịch sử.

Điều khiến các bản thảo Kharosthi trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở tuổi đời. Chúng là những chứng nhân hiếm hoi của một thời kỳ mà chữ viết, tôn giáo và giao lưu xuyên lục địa cùng định hình diện mạo Nam Á. Một số bản thảo được phát hiện trong những chiếc bình đất nung, chôn vùi suốt nhiều thế kỷ, giúp các nhà nghiên cứu tiếp cận những văn bản Phật giáo có niên đại sớm hơn nhiều tài liệu còn tồn tại trước đây.

Bản thảo Gandhara, niên đại khoảng thế kỷ I TCN – thế kỷ I SCN. Ảnh: thebuddhist.news

Điểm đặc biệt dễ nhận ra nhất của Kharosthi là hướng viết từ phải sang trái, khác với chữ Brahmi – hệ chữ có ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều hệ chữ tại Nam Á và Đông Nam Á. Các nhà nghiên cứu cho rằng Kharosthi phát triển từ một truyền thống chữ viết có liên hệ với chữ Aramaic ở Tây Á, sau đó được điều chỉnh để ghi lại tiếng Gandhari, một ngôn ngữ thuộc nhóm Prakrit của Ấn Độ cổ. Bản thân hình dáng các ký tự đã kể một câu chuyện về sự tiếp xúc giữa những nền văn minh cách nhau hàng nghìn kilômét.

Các bản thảo này cũng cho thấy người xưa đã sử dụng những vật liệu viết rất khác giấy hiện đại. Vỏ cây bạch dương được xử lý thành những mảnh mỏng, ghi mực lên bề mặt rồi ghép thành cuộn dài. Đây là vật liệu hữu cơ dễ hư hỏng, vì vậy việc nhiều văn bản có thể tồn tại đến ngày nay là điều đặc biệt đáng kinh ngạc. Khí hậu khô của một số khu vực Trung Á và Afghanistan, cùng việc các bản thảo được cất giữ hoặc chôn trong bình đất nung, có thể đã góp phần bảo vệ chúng.

Mảnh bản thảo Phật giáo Gandhara viết bằng chữ Kharosthi. Ảnh: posttoday.com

Một trong những phát hiện nổi bật là bộ bản thảo Gandhara được Thư viện Anh tiếp nhận vào năm 1994. Các mảnh văn bản từng được cất trong một chiếc bình đất nung và có niên đại khoảng thế kỷ I. Chúng chứa những đoạn kinh, lời giảng và tác phẩm Phật giáo, mở ra cơ hội tìm hiểu các truyền thống tư tưởng từng tồn tại ở vùng Tây Bắc tiểu lục địa Ấn Độ. Một bộ sưu tập khác, được bảo tồn tại Thư viện Quốc hội Mỹ, là cuộn kinh kể về mười lăm vị Phật, cho thấy sự phong phú của văn học Phật giáo thời kỳ đầu.

Giá trị của Kharosthi còn vượt xa phạm vi tôn giáo. Những văn bản và dòng chữ khắc sử dụng hệ chữ này cung cấp manh mối về ngôn ngữ, hoạt động hiến tặng, đời sống xã hội và mạng lưới giao thương cổ đại. Các tài liệu tìm thấy ở những địa điểm xa Gandhara còn gợi nhắc rằng chữ viết có thể di chuyển cùng thương nhân, quan chức và các đoàn truyền bá Phật giáo, vượt qua biên giới chính trị của các vương quốc.

Ngày nay, Kharosthi không còn được sử dụng trong đời sống thường nhật, nhưng những dấu vết của nó tiếp tục được giải mã bằng phương pháp nghiên cứu ngôn ngữ học, khảo cổ học và công nghệ số. Mỗi mảnh vỏ cây được đọc lại là một phần ký ức được khôi phục, giúp chúng ta hiểu rõ hơn cách tri thức đã được lưu truyền từ Ấn Độ cổ đại sang những vùng đất khác của châu Á.