Trong quần thể di tích Văn Miếu – Quốc Tử Giám ở Hà Nội, vườn bia Tiến sĩ là một trong những không gian mang giá trị lịch sử và văn hóa đặc biệt. Dưới bóng những mái nhà bia cổ kính, 82 tấm bia đá đặt trên lưng rùa không chỉ ghi lại tên tuổi những người đỗ đại khoa mà còn lưu giữ tư tưởng giáo dục, quan niệm trị quốc và cách nhìn nhận về vai trò của người trí thức qua nhiều thế kỷ. Đó là những thông điệp được tiền nhân gửi gắm cho hậu thế, trong đó không ít tư tưởng vẫn còn nguyên ý nghĩa đối với xã hội hiện đại.
Từ những kỳ thi khoa bảng đến di sản bằng đá
Văn Miếu được xây dựng năm 1070 dưới triều vua Lý Thánh Tông, ban đầu là nơi thờ Khổng Tử cùng các bậc tiên hiền Nho học. 6 năm sau, năm 1076, vua Lý Nhân Tông cho thành lập Quốc Tử Giám, mở đầu cho một trung tâm giáo dục cao cấp của nhà nước Đại Việt. Trải qua nhiều triều đại, nơi đây trở thành biểu tượng của truyền thống hiếu học và trọng dụng nhân tài.
Dưới triều vua Lê Thánh Tông, năm 1484, triều đình quyết định dựng bia ghi danh những người đỗ Tiến sĩ từ khoa thi năm 1442. Việc dựng bia tiếp tục được thực hiện dưới các triều Lê sơ, Mạc và Lê Trung hưng, kéo dài đến năm 1780.
Hiện nay, Văn Miếu – Quốc Tử Giám còn bảo tồn 82 tấm bia, ghi danh 1.304 nhà khoa bảng đỗ đạt trong 82 khoa thi từ năm 1442 đến năm 1779. Trên mỗi tấm bia có một bài ký bằng chữ Hán, ghi lại thông tin về khoa thi, danh tính, quê quán của những người đỗ đạt, đồng thời trình bày những suy ngẫm về giáo dục, khoa cử và trách nhiệm của người có học đối với đất nước.
Điều này khiến những văn bia Văn Miếu – Quốc Tử Giám không đơn thuần mang chức năng lưu danh. Chúng giống như những bản tuyên ngôn về giáo dục và chính sách nhân tài của các triều đại, thể hiện quan niệm rằng sự hưng thịnh của quốc gia không thể tách rời việc đào tạo, sử dụng những người có tài năng và phẩm hạnh.
Sĩ tử vái vọng bia Tiến sĩ Văn Miếu – Quốc Tử Giám vào mùa thi. Ảnh: Quốc Lê.
Hiền tài là nguyên khí của quốc gia
Trong số những thông điệp được lưu giữ trên bia Tiến sĩ, nổi tiếng nhất là tư tưởng của Thân Nhân Trung, nhà chính trị, nhà văn hóa thời Lê Thánh Tông. Trong bài ký trên bia đề danh Tiến sĩ khoa Nhâm Tuất năm 1442, được dựng năm 1484, ông viết: "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia".
Đây không chỉ là một lời ca ngợi người tài mà còn là một quan niệm mang tính chiến lược về sự tồn vong của đất nước. Theo Thân Nhân Trung, khi nhân tài phát triển, quốc gia có điều kiện trở nên hùng mạnh; ngược lại, nếu nguyên khí suy yếu, đất nước cũng khó tránh khỏi suy vong. Vì vậy, các bậc quân vương cần đặc biệt quan tâm đến việc tìm kiếm, đào tạo và trọng dụng người tài.
Điều đáng chú ý là tư tưởng này không chỉ xuất hiện như một lời khẳng định mang tính biểu tượng. Nó gắn với chính sách giáo dục và khoa cử được triều vua Lê Thánh Tông thúc đẩy mạnh mẽ. Việc tổ chức các kỳ thi, khắc tên người đỗ đạt lên bia đá, ban thưởng và bổ nhiệm họ vào những vị trí quan trọng trong bộ máy nhà nước đều phản ánh nỗ lực xây dựng đội ngũ trí thức phục vụ quốc gia.
Thông điệp của Thân Nhân Trung vì thế vượt ra ngoài khuôn khổ của một triều đại. Trong xã hội hiện đại, khi tri thức, khoa học và năng lực sáng tạo ngày càng quyết định sức cạnh tranh của mỗi quốc gia, quan niệm coi trọng nhân tài vẫn là một nguyên tắc có giá trị lâu dài. Tuy nhiên, tinh thần ấy cũng đặt ra một yêu cầu quan trọng: người tài cần được phát hiện, bồi dưỡng và tạo điều kiện cống hiến, thay vì chỉ được tôn vinh bằng danh hiệu.
Không chỉ có tài năng, người trí thức còn phải có trách nhiệm
Một thông điệp đáng chú ý khác trên các bia Tiến sĩ là mối quan hệ giữa tài năng, đạo đức và trách nhiệm xã hội. Trong quan niệm Nho học, người có học không chỉ hướng đến việc thi đỗ, đạt danh vọng hay trở thành quan lại mà còn phải có khả năng giúp vua trị nước, chăm lo đời sống nhân dân và duy trì những chuẩn mực đạo lý.
Các bài ký trên bia thường nhắc đến công lao của triều đình trong việc tổ chức khoa cử, đồng thời khuyên răn những người đỗ đạt phải biết trân trọng danh vị mà mình có được. Việc được khắc tên trên bia đá là một vinh dự lớn, nhưng cũng đồng nghĩa với trách nhiệm đối với đất nước. Danh tiếng có thể được lưu truyền qua nhiều thế hệ, song giá trị thực sự của người trí thức phải được chứng minh bằng những đóng góp trong cuộc sống. Quan niệm này đặc biệt có ý nghĩa khi nhìn lại lịch sử khoa cử phong kiến. Không ít người đỗ đạt đã trở thành những nhà chính trị, nhà ngoại giao, nhà sử học và nhà văn hóa có ảnh hưởng lớn.
Những dòng chữ khắc trên bia Tiến sĩ Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Ảnh: Quốc Lê.
Ở một khía cạnh khác, bằng cấp tự nó không bảo đảm một con người sẽ trở thành bậc hiền tài. Những lời răn trên bia đá vì thế còn là lời nhắc nhở về khoảng cách giữa danh vị và thực tài, giữa thành tích học tập và năng lực phụng sự xã hội.
Một số văn bia còn nhấn mạnh việc giáo dục và bồi dưỡng nhân tài phải được tiến hành liên tục. Bia khoa Mậu Thìn năm 1448 đề cập đến mối quan hệ giữa đào tạo và sự xuất hiện của người tài, với quan niệm rằng phải có quá trình giáo dưỡng thì nhân tài mới có thể trưởng thành. Những tư tưởng này cho thấy các triều đại không chỉ quan tâm đến việc tuyển chọn người giỏi thông qua thi cử mà còn nhận thức được tầm quan trọng của quá trình đào tạo lâu dài.
Những thông điệp vẫn còn nguyên giá trị sau nhiều thế kỷ
Có một điều đáng suy ngẫm là những tấm bia được dựng từ hàng trăm năm trước không chỉ hướng đến việc tôn vinh người đỗ đạt mà còn thể hiện trách nhiệm của nhà nước đối với giáo dục và nhân tài. Triều đình tổ chức khoa cử, xây dựng trường học, lựa chọn người có năng lực và lưu danh những người thành đạt. Đổi lại, người trí thức được kỳ vọng phải đem kiến thức và tài năng phục vụ cộng đồng, góp phần làm cho đất nước thịnh trị.
Trong bối cảnh Việt Nam đang chú trọng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, những thông điệp về trọng dụng nhân tài, coi trọng giáo dục và đề cao trách nhiệm của người trí thức càng trở nên đáng suy ngẫm. Một nền giáo dục thực chất không thể chỉ hướng đến bằng cấp hay thành tích, mà phải giúp con người phát triển năng lực, đạo đức và khả năng đóng góp cho xã hội.
Nhân kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076–2026), nhìn lại 82 tấm bia Tiến sĩ cũng là dịp nhìn lại một truyền thống giáo dục lâu đời của dân tộc. Những dòng chữ khắc trên đá có thể đã trải qua nhiều thế kỷ mưa nắng, nhưng những tư tưởng về hiền tài, học tập, trách nhiệm và sự hưng thịnh của quốc gia tiếp tục đặt ra những câu hỏi cho các thế hệ hôm nay. Đó chính là giá trị vượt thời gian của một di sản không chỉ được tạo nên từ đá, mà còn từ trí tuệ và khát vọng của người xưa.
