Alexandre Émile Jean Yersin (1863–1943) là một trong những nhà khoa học nước ngoài có ảnh hưởng sâu sắc đến lịch sử y học Việt Nam. Sinh ra tại Thụy Sĩ, mang quốc tịch Pháp, ông đến Đông Dương năm 1890 và đặt chân đến Nha Trang năm 1891. Điều đặc biệt là thay vì trở về châu Âu sau những chuyến thám hiểm, Yersin quyết định gắn bó với vùng đất này gần như suốt phần đời còn lại.
Ít người biết rằng trước khi trở thành nhà vi khuẩn học nổi tiếng, Yersin từng là cộng sự của Louis Pasteur và Émile Roux tại Paris. Ông tham gia nghiên cứu độc tố của vi khuẩn bạch hầu, góp phần vào những công trình đặt nền móng cho ngành vi sinh vật học hiện đại. Năm 1894, khi dịch hạch bùng phát tại Hong Kong, Yersin được cử đến nghiên cứu. Ngày 20/6 cùng năm, ông phân lập được vi khuẩn gây bệnh dịch hạch, sau này được đặt tên là Yersinia pestis để ghi nhận đóng góp của ông.
Chân dung Alexandre Yersin năm 1893. Ảnh: Institut Pasteur.
Một điều thú vị khác là Yersin không chỉ làm việc trong phòng thí nghiệm. Ông đặc biệt yêu thích khám phá thiên nhiên và từng thực hiện nhiều chuyến khảo sát xuyên qua vùng núi rừng Trung Kỳ. Năm 1893, trong một chuyến thám hiểm cao nguyên Lang Biang, ông đặt chân đến khu vực Đà Lạt ngày nay. Những ghi chép về địa hình, khí hậu và cảnh quan của ông sau này góp phần khiến vùng cao nguyên này được chú ý trong kế hoạch xây dựng khu nghỉ dưỡng.
Ông cũng là người có niềm đam mê đặc biệt với thiên văn học, khí tượng và địa lý. Trong những chuyến đi, Yersin thường mang theo dụng cụ quan sát, ghi chép nhiệt độ, độ cao và điều kiện tự nhiên. Ông thậm chí còn nghiên cứu các hiện tượng thời tiết và quan sát bầu trời đêm. Với Yersin, khoa học không bị giới hạn trong một chuyên ngành mà là hành trình khám phá thế giới rộng lớn.
Năm 1895, Yersin thành lập Viện Pasteur Nha Trang, chuyên nghiên cứu vi sinh vật, bệnh truyền nhiễm và sản xuất huyết thanh chống dịch hạch. Ông còn xây dựng trang trại Suối Dầu để nuôi ngựa phục vụ sản xuất huyết thanh. Tại đây, ông mở rộng nghiên cứu sang nông nghiệp, đặc biệt là cây cao su và cây canh-ki-na, nguyên liệu quan trọng để chiết xuất quinine điều trị sốt rét. Những thử nghiệm của ông góp phần thúc đẩy việc phát triển các loại cây công nghiệp tại Đông Dương.
Một dấu ấn ít được nhắc đến là vai trò của Yersin trong giáo dục y khoa. Trong giai đoạn 1902–1903, ông đến Hà Nội thành lập Trường Y Đông Dương và trở thành hiệu trưởng đầu tiên. Đây là tiền thân của Trường Đại học Y Hà Nội ngày nay. Ông cũng từng đề xuất lựa chọn khu vực Đankia – Suối Vàng làm địa điểm xây dựng khu nghỉ dưỡng trên cao nguyên, dù kế hoạch phát triển Đà Lạt sau đó được triển khai tại vị trí khác. Ngoài ra, Yersin còn là người đưa chiếc ô tô đầu tiên lưu thông trên đường phố Hà Nội vào thời kỳ đầu thế kỷ XX.
Không gian trưng bày những kỷ vật và dụng cụ nghiên cứu của Yersin tại Bảo tàng Alexandre Yersin, Nha Trang. Ảnh: vinpearl.com
Trái ngược với danh tiếng của một nhà khoa học quốc tế, Yersin có lối sống vô cùng giản dị. Ông thường giúp đỡ người dân nghèo, ngư dân và trẻ em ở Nha Trang. Người dân địa phương trìu mến gọi ông là “ông Năm”. Ông qua đời tại Nha Trang năm 1943 và được an táng tại Suối Dầu, theo di nguyện muốn được nằm lại giữa vùng đất mình gắn bó.
Năm 2014, Nhà nước Việt Nam truy tặng Alexandre Yersin danh hiệu Công dân Việt Nam danh dự. Ngày nay, tên tuổi ông vẫn được lưu giữ qua nhiều công trình, trường học, đường phố và bảo tàng. Cuộc đời Yersin là câu chuyện đặc biệt về một nhà khoa học vượt qua ranh giới quốc gia, dành tài năng và tâm huyết cho khoa học cũng như con người nơi ông chọn làm quê hương thứ hai.
