Tại sao gà không nổi dậy chống lại loài người?
Khi xem những bộ phim Hollywood, chúng ta thường thấy mô típ tập thể vùng lên chống lại những kẻ cai trị hà khắc để giành lại tự do. Từ đó, một trong những liên hệ hài hước được đặt ra là: Trong mắt các con vật, loài người có lẽ cũng là những kẻ "độc ác" chẳng kém, tại sao chúng không vùng dậy để chống lại?
Để trả lời câu hỏi này, chúng ta sẽ phải lần về những kiến thức liên quan đến sinh học, thuần hóa.
Có bao giờ bạn tự hỏi vì sao chó lại hay có những cơn hưng phấn bộc phát chạy vòng quanh hay vẫy đuôi rối rít? Câu trả lời lại đến từ một nguồn khá bất ngờ: loài cáo.
Một nhóm các nhà khoa học từng tiến hành phối giống những con cáo bạc hoang dã dựa trên tiêu chí thuần tính, tức là chọn ra những cá thể ít sợ hãi và ít hung dữ nhất để làm bố mẹ. Họ lặp lại quy trình này qua từng lứa cáo con, hoàn toàn không qua huấn luyện và hạn chế tối đa việc cho chúng tiếp xúc với con người.
Chỉ trong vòng 6 thế hệ, những con cáo bắt đầu bộc lộ một số hành vi quen thuộc giống hệt như chó. Một vài con đã vẫy đuôi khi có người tiến lại gần, liếm tay, thậm chí còn thích được vuốt ve.
Những con cáo bạc này là một ví dụ điển hình cho phương pháp phối giống chọn lọc — nơi con người chủ động chọn ra các cá thể sở hữu những đặc tính nhất định để sinh ra thế hệ tiếp theo.
Phối giống chọn lọc chính là động lực cốt lõi phía sau quá trình thuần hóa: một tiến trình mà qua nhiều thế hệ, các quần thể động vật đã thích nghi để sống chung cùng con người. Loài chó được coi là những động vật đầu tiên được con người thuần hóa, có nguồn gốc tổ tiên ban đầu từ loài sói.
Quá trình thuần hóa và sự tiến hóa
Một nhóm nhà khoa học khác đã nghiên cứu gen của các loài động vật cổ đại nhằm hiểu rõ quá trình thuần hóa đã nhào nặn nên các loài vật nuôi theo thời gian như thế nào. Họ đã phân tích cơ sở di truyền của một loạt các đặc điểm, từ màu lông ở dê và ngựa cho đến độ hung dữ hay sản lượng trứng ở gà.
Những người nông dân có thể phối giống chọn lọc để gà đẻ nhiều trứng hơn, hoặc chọn bò để cho nhiều sữa hơn. Họ cũng có xu hướng ưu ái những con vật thuần tính hơn vì chúng dễ quản lý. Việc các cá thể mang những đặc tính này được người nông dân ưu tiên lựa chọn để nhân giống thường xuyên hơn sẽ giúp gen của chúng có cơ hội cao hơn được truyền lại cho thế hệ sau.
Tiến trình này chính là sự thuần hóa đang diễn ra trong thực tế: Các đặc tính di truyền như tính thuần, khả năng cung cấp nhiều thực phẩm hơn hay sở hữu màu lông được con người ưa chuộng sẽ trở nên phổ biến qua từng thế hệ.
Những vật nuôi hung dữ hoặc cung cấp ít thực phẩm có thể ít mang lại giá trị cho con người, và theo một cách nào đó, điều này giúp chúng "tự bảo vệ" bản thân khỏi việc bị con người khai thác. Tuy nhiên, khi con người nắm quyền kiểm soát, những con vật này cũng nhiều khả năng bị loại khỏi quá trình nhân giống, đồng nghĩa với việc cơ hội truyền lại gen cho thế hệ sau của chúng thấp hơn.
Tại các trang trại, con người nắm giữ toàn bộ quyền quyết định. Chính vì quá trình thuần hóa thông qua phối giống chọn lọc này, vật nuôi không thể tiến hóa để có một cuộc nổi dậy chống lại con người.
Tác động của con người ngoài tự nhiên
Con người vẫn có thể can thiệp và ảnh hưởng đến sự tiến hóa trong tự nhiên ngay cả khi không trực tiếp quyết định việc cho cá thể nào phối giống.
Những động vật sở hữu các đặc tính giúp chúng lẩn tránh được con người khi bị săn bắt hoặc bẫy bắt sẽ có xu hướng truyền lại gen đó cho thế hệ tiếp theo. Điều này có nghĩa là, trong môi trường hoang dã, các quần thể động vật có thể tiến hóa thêm những đặc điểm mang tính tự vệ nhiều hơn, bởi con người không trực tiếp can thiệp vào việc chọn lựa cá thể nào sẽ duy trì giống nòi.
Hãy nhìn vào loài voi ở Công viên Quốc gia Gorongosa tại Mozambique. Trong thời gian diễn ra cuộc xung đột ở quốc gia này, những kẻ săn bắt lén đã sát hại một lượng lớn voi để lấy ngà.
Một số con voi cái tự nhiên sinh ra lại không có ngà, khiến chúng ít trở thành mục tiêu của bọn săn bẫy hơn. Kết quả là, những con voi cái không ngà này có cơ hội sống sót, sinh sản và truyền lại các gen quy định đặc tính không ngà cao hơn. Qua nhiều thế hệ, đặc điểm không ngà dần trở nên phổ biến hơn trong toàn bộ quần thể.
Dù những con voi này không cố tình tiến hóa một cơ chế tự vệ để chống lại thợ săn, việc không có ngà lại mang đến một lợi thế sinh tồn rõ rệt. Do đó, tiến hóa đã ưu ái một đặc tính sẵn có giúp mang lại khả năng tự vệ nhất định cho loài.
Từ những con cáo thân thiện cho đến những con voi không ngà, các lựa chọn của con người đều có thể nhào nặn nên cách thức tiến hóa của các quần thể động vật.
Đôi khi con người chủ động làm điều đó bằng cách phối giống để lấy các đặc tính mong muốn. Những lúc khác, chỉ riêng tác động của con người lên môi trường sống cũng đủ làm thay đổi việc cá thể nào sẽ sống sót và sinh sản, từ đó định hình nên con đường tiến hóa của cả một loài.
Nói tóm lại, những con gà trong trang trại sẽ không bao giờ có thể nổi dậy chống lại người chủ của chúng vì ngay từ đầu chúng ta đã không cho chúng khả năng làm thế.
