Quan sát của Báo Tri thức và Cuộc sống cho thấy qua việc bóc tách hàng chục hồ sơ dự án đầu tư công tại Phòng Kinh tế xã Vĩnh Công, một bức tranh đấu thầu với nhiều "điểm nghẽn" đáng lo ngại đã dần hiện rõ. Những con số và dữ liệu lịch sử trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia không chỉ phản ánh kết quả của các gói thầu đơn lẻ, mà còn là tấm gương phản chiếu năng lực quản trị, điều hành và sự tuân thủ kỷ cương pháp luật của cơ quan chủ đầu tư.

Trong bối cảnh nền hành chính quốc gia đã tinh gọn, phân cấp mạnh mẽ nguồn lực và quyền tự chủ về cho cấp cơ sở, trọng trách quản lý dòng vốn đầu tư công đặt lên vai các chủ đầu tư là vô cùng lớn. Tuy nhiên, những thực trạng đang diễn ra tại cơ quan này lại cho thấy một sự đối nghịch với tinh thần minh bạch, hiệu quả mà pháp luật đang hướng tới.

Bức tranh đấu thầu nhiều "điểm nghẽn"

Khởi nguồn của những băn khoăn chính là bài toán về hiệu quả kinh tế. Từ tỷ lệ tiết kiệm ngân sách trung bình của chủ đầu tư này chỉ đạt mức khiêm tốn 1,95% cho hơn 49,6 tỷ đồng vốn đầu tư được chi ra, dư luận có quyền đặt câu hỏi về tính cạnh tranh thực chất của các phiên thầu. Một lượng ngân sách không hề nhỏ đã được giải ngân, nhưng giá trị thặng dư giữ lại cho nhà nước qua quá trình lựa chọn nhà thầu lại "nhỏ giọt".

Bên cạnh đó là sự xuất hiện với tần suất dày đặc, lặp đi lặp lại của một số doanh nghiệp quen mặt trúng thầu hết gói này đến gói khác. Những cái tên như Công ty TNHH MTV An Lộc Long, Công ty TNHH Tư vấn thiết kế kiến trúc xây dựng L.A Phước Sanh hay Công ty TNHH Tư vấn thiết kế xây dựng Cường Thịnh L.A liên tục được xướng tên trúng thầu tại cùng một địa bàn, tạo ra cảm giác về một hệ sinh thái nhà thầu khép kín. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc rà soát lại quá trình lập dự toán, thẩm định giá thị trường và xây dựng các tiêu chí đánh giá trong hồ sơ mời thầu. Liệu các tiêu chí này đã thực sự khách quan, minh bạch và tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc cạnh tranh của pháp luật đấu thầu, hay vô tình trở thành rào cản ngăn bước các doanh nghiệp lạ?

Đáng chú ý nhất, tất cả những hồ sơ, văn bản mang tính quyết định từ khâu phê duyệt hồ sơ mời thầu đến phê duyệt kết quả trúng thầu đều mang chữ ký của một cá nhân duy nhất: Ông Phan Đại Bảo - Trưởng phòng Kinh tế xã Vĩnh Công.

Sự im lặng bất thường sau những quyết định phê duyệt

Nghiêm trọng hơn cả bài toán tiết kiệm thấp chính là sự vi phạm kỷ luật thông tin. Tại Phòng Kinh tế xã Vĩnh Công, với tư cách là người đứng đầu cơ quan chủ đầu tư, ông Phan Đại Bảo là người trực tiếp đặt bút ký duyệt toàn bộ các khâu trọng yếu: Từ Kế hoạch lựa chọn nhà thầu, phê duyệt Hồ sơ mời thầu, cho đến Quyết định phê duyệt kết quả lựa chọn nhà thầu cuối cùng. Thế nhưng, thực tế triển khai công tác quản lý tại cơ quan này lại cho thấy nhiều khoảng trống lớn trong khâu giám sát, điều hành, dẫn đến sự chệch choạc so với các quy định khắt khe của pháp luật về đấu thầu.

Những quyết định phê duyệt kết quả chỉ định thầu bị chậm hàng chục ngày mới được công bố lên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia. Việc chậm trễ đăng tải Quyết định phê duyệt kết quả lựa chọn nhà thầu tại gói thầu Đội 2 (giao cho Công ty TNHH Cường Thịnh Bến Lức) tới 19 ngày. Đỉnh điểm là sự chậm trễ lên tới 37 ngày tại gói thầu thi công Sửa chữa Nhà bia liệt sĩ (giao cho Công ty Cổ phần Đầu tư Xây dựng Smartbuild). Bên cạnh đó, gói thầu Sửa chữa Trung tâm VH-HTCĐ xã Vĩnh Công cũng ghi nhận độ trễ công bố lên tới 29 ngày (tương đương 20 ngày làm việc) kể từ ngày ông Bảo ký quyết định.

Sự chậm trễ này không thể chỉ được coi là lỗi vô ý của bộ phận tham mưu hay trục trặc kỹ thuật mạng. Khi người đứng đầu có dấu hiệu buông lỏng quản lý, hoặc cố ý làm ngơ trước các quy định bắt buộc, "sự đã rồi" sẽ trở thành một tiền lệ xấu. Nó trực tiếp tước đi quyền khiếu nại, kiến nghị hợp pháp của các nhà thầu khác, đồng thời vô hiệu hóa quyền giám sát chính đáng của dư luận và cộng đồng doanh nghiệp đối với các dự án sử dụng ngân sách.

Luật sư: Chủ đầu tư phải chịu trách nhiệm toàn diện

Trong bất kỳ quy trình tổ chức lựa chọn nhà thầu nào sử dụng nguồn vốn ngân sách, chủ đầu tư luôn đóng vai trò là "người gác đền" tối cao, chịu trách nhiệm trực tiếp về tính hiệu quả, tính cạnh tranh, sự công bằng và tính minh bạch của dự án. Trách nhiệm đôn đốc, kiểm tra việc thực thi pháp luật về công khai thông tin thuộc về người đứng đầu.

Để làm rõ giới hạn trách nhiệm pháp lý và những hệ lụy từ cách thức điều hành, quản lý dự án tại cơ quan này, Luật sư Nguyễn Văn Lập (Đoàn Luật sư TP HCM) đã có những phân tích cụ thể, trực diện dưới góc độ của một chuyên gia pháp lý.

Về mặt chứng cứ, hồ sơ thể hiện rất rõ ông Phan Đại Bảo đã ký duyệt 44 quyết định phê duyệt kết quả lựa chọn nhà thầu, mang lại tỷ lệ tiết kiệm chung 1,95%. Đồng thời, trong tư cách Trưởng phòng, ông cũng trực tiếp ký ban hành các quyết định chỉ định thầu nhưng lại để xảy ra tình trạng chậm trễ công bố thông tin lên hệ thống từ 19 đến 37 ngày tự nhiên, vi phạm thời hạn quy định.

Dẫn chiếu các quy định của hệ thống pháp luật, Luật sư Nguyễn Văn Lập phân tích: "Điều 78 và Điều 79 của Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15 quy định rất rành mạch, không có vùng cấm về trách nhiệm của chủ đầu tư và người có thẩm quyền. Theo đó, chủ đầu tư phải chịu trách nhiệm toàn diện trước pháp luật và người có thẩm quyền về toàn bộ quá trình lựa chọn nhà thầu, bảo đảm tính trung thực, khách quan, công bằng và hiệu quả kinh tế".

Đặc biệt, nhằm chấn chỉnh kỷ cương trong toàn bộ hệ thống, "Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 03/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ cũng yêu cầu người đứng đầu các đơn vị phải chịu trách nhiệm toàn diện trong việc thực hiện công tác đấu thầu thuộc phạm vi quản lý, kiên quyết khắc phục tình trạng đấu thầu hình thức, tiết kiệm thấp, và phải chịu trách nhiệm xử lý kỷ luật nếu để xảy ra vi phạm, thất thoát, lãng phí", Luật sư Lập nhấn mạnh thêm.

Từ những cơ sở pháp lý vững chắc đó, vị Luật sư đưa ra lời bình luận: "Việc liên tiếp để xảy ra hàng loạt bất cập từ khâu hiệu quả kinh tế đến khâu công khai minh bạch thông tin không thể đẩy trách nhiệm xuống cho cán bộ cấp dưới hay vin vào các lý do khách quan. Dưới góc độ pháp lý, ông Phan Đại Bảo - Trưởng phòng Kinh tế xã Vĩnh Công phải là người đứng ra giải trình đầu tiên.

Sự tồn tại của những gói thầu có mức tiết kiệm nhỏ giọt, đi kèm với những quyết định bị 'ngâm' hàng chục ngày chính là biểu hiện rõ nét của sự lỏng lẻo, thiếu trách nhiệm hoặc yếu kém trong công tác quản lý điều hành tại cơ quan này. Các cơ quan quản lý nhà nước cấp trên và cơ quan Thanh tra chuyên ngành cần vào cuộc, đối chiếu làm rõ động cơ, trách nhiệm của người đứng đầu. Nếu phát hiện sai phạm, cần có hình thức xử lý nghiêm minh nhằm răn đe, chấn chỉnh lại môi trường đầu tư công tại địa phương".

Trách nhiệm của người đứng đầu một cơ quan quản lý vốn đầu tư công không chỉ dừng lại ở việc ký tên, đóng dấu hợp thức hóa các quy trình trên giấy tờ. Trách nhiệm ấy là phải đảm bảo từng đồng ngân sách được sử dụng một cách minh bạch, hiệu quả, mang lại giá trị thặng dư cao nhất và tuân thủ đúng quy định pháp luật nhất.

Báo Tri thức và Cuộc sống tiếp tục thông tin./.

[Kỳ 5:] Lỗ hổng đấu thầu tại Phòng Kinh tế xã Vĩnh Công: Không để luật nằm trên giấy