Ngày 30/8/2025, Đại học Thanh Hoa của Trung Quốc tổ chức lễ bổ nhiệm Giáo sư Lưu Quân (Liu Jun), một trong những chuyên gia hàng đầu thế giới về thống kê, vào vị trí Giáo sư đặc biệt Hưng Hoa (Xinghua Distinguished Chair Professor).
Đây là chức danh học thuật cao quý nhất của Đại học Thanh Hoa. Trước ông, chỉ có hai nhà khoa học hàng đầu trở về từ nước ngoài được trao danh hiệu này.
Việc bổ nhiệm đánh dấu quyết định trở về Trung Quốc làm việc toàn thời gian của một nhà khoa học đã dành phần lớn sự nghiệp tại Mỹ, từng giảng dạy và nghiên cứu ở cả Đại học Harvard lẫn Đại học Stanford.
Ít ai biết rằng, niềm đam mê toán học của vị giáo sư này bắt đầu từ năm 12 tuổi.
Sinh ra và lớn lên trong khuôn viên Đại học Thanh Hoa, nơi cha ông làm giáo viên, Lưu Quân sớm bộc lộ niềm yêu thích đặc biệt với những con số. Trong điều kiện tài liệu học tập khan hiếm, cha ông phải tìm mượn sách từ nhiều nguồn, thậm chí tự tay chép lại một cuốn sách để con trai có tài liệu nghiên cứu.
Không phân biệt sách toán dành cho học sinh phổ thông hay sinh viên đại học, Lưu Quân đều tìm đọc. Trong một cuộc phỏng vấn năm 2012, ông kể rằng khi còn nhỏ, bản thân không thể phân biệt đâu là sách giáo khoa trung học, đâu là giáo trình đại học nên đã đọc tất cả.
Đối với Lưu Quân, giải toán giống như một trò chơi chỉ cần giấy và bút chì. Vào mỗi Chủ nhật, ông thường đạp xe suốt một giờ để gặp bạn bè và cùng giải các bài toán.
Niềm đam mê ấy đưa ông đến Đại học Bắc Kinh, một trong những cơ sở giáo dục danh tiếng nhất Trung Quốc.
Dù thừa nhận từng dành khá nhiều thời gian chơi bài bridge và giao lưu với bạn bè trong những năm đại học, Lưu Quân vẫn tốt nghiệp năm 1985 với thành tích thuộc nhóm xuất sắc nhất khoa Toán.
Sau khi nhận học bổng của Hiệp hội Toán học Công nghiệp và Ứng dụng, ông sang Mỹ tiếp tục học tập cùng một nhóm sinh viên toán học ưu tú của Trung Quốc.
Điểm đến đầu tiên là Đại học Rutgers, bang New Jersey. Khi đó, rào cản lớn nhất đối với Lưu Quân không phải kiến thức chuyên môn mà là tiếng Anh.
Trong cuộc phỏng vấn với tờ Harvard Gazette năm 2001, ông thừa nhận dù không hiểu nhiều điều giảng viên nói trên lớp, bản thân vẫn đạt toàn điểm A nhờ khả năng nắm bắt các công thức và phương trình toán học.
Năm 1988, ông chuyển sang Đại học Chicago, theo học nhà thống kê học Wing Hung Wong.
Tại đây, Lưu Quân dần tập trung vào lĩnh vực thống kê, ngành khoa học mà ông nhận thấy có khả năng kết nối những vấn đề toán học với thực tiễn.
Ông từng chia sẻ với Harvard Gazette rằng bản thân không muốn giải quyết một bài toán chỉ vì chưa ai tìm ra lời giải. Điều khiến ông hứng thú hơn là khả năng ứng dụng kiến thức vào thế giới thực.
Năm 1991, sau ba năm tại Đại học Chicago, Lưu Quân nhận bằng tiến sĩ thống kê và lập tức được Đại học Harvard tuyển dụng vào vị trí trợ lý giáo sư khoa Thống kê.
Đây là bước khởi đầu cho sự nghiệp học thuật kéo dài hơn ba thập kỷ tại Mỹ.
Năm 1994, ông chuyển đến Đại học Stanford, lần lượt đảm nhiệm các vị trí trợ lý giáo sư, phó giáo sư và giáo sư tại khoa Thống kê.
Đến năm 2000, Lưu Quân trở lại Harvard với tư cách giáo sư thống kê có biên chế lâu dài. Ông tiếp tục nghiên cứu tại đây trong nhiều năm, đồng thời tham gia giảng dạy và nghiên cứu về thống kê sinh học.
Theo thông báo tuyển dụng của Đại học Harvard, vị trí giáo sư thống kê có biên chế lâu dài được đề xuất mức lương từ 200.000–380.000 USD/năm (tương đương khoảng 5,2–9,9 tỷ VNĐ), tùy theo kinh nghiệm và thành tích học thuật.
Trong sự nghiệp, Lưu Quân tập trung vào các lĩnh vực tin sinh học, thống kê sinh học và sinh học tính toán. Những nghiên cứu của ông có đóng góp quan trọng đối với các phương pháp xử lý dữ liệu lớn và học máy, những lĩnh vực giữ vai trò nền tảng trong sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI).
Năm 2002, ông nhận giải COPSS Presidents' Award, một trong những danh hiệu danh giá nhất của cộng đồng thống kê quốc tế.
Năm 2005, ông được bầu làm hội viên danh dự của Hiệp hội Thống kê Mỹ. Năm 2010, ông nhận Huy chương Morningside về toán học ứng dụng, giải thưởng được trao ba năm một lần cho các nhà khoa học dưới 45 tuổi.
Đến năm 2016, giáo sư Lưu Quân tiếp tục được trao giải Pao-Lu Hsu của Hiệp hội Thống kê người Hoa quốc tế, dành cho các nhà khoa học xuất sắc dưới 51 tuổi.
Tháng 4/2025, ông được bầu làm thành viên Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ, đánh dấu thêm một cột mốc quan trọng trong sự nghiệp nghiên cứu.
Dù xây dựng sự nghiệp tại Mỹ, Lưu Quân vẫn duy trì mối liên hệ chặt chẽ với Đại học Thanh Hoa.
Từ năm 2005, ông tham gia giảng dạy tại trường với tư cách giáo sư thỉnh giảng. Năm 2015, ông dẫn dắt việc thành lập Trung tâm Khoa học Thống kê của Thanh Hoa và đảm nhiệm vị trí giám đốc danh dự.
Tháng 7/2024, ông tiếp tục tham gia lãnh đạo công tác chuẩn bị thành lập khoa Thống kê và Khoa học dữ liệu, đồng thời hỗ trợ tuyển dụng các giảng viên xuất sắc từ nước ngoài.
Quyết định trở về Trung Quốc vì thế không phải lựa chọn đột ngột.
Trong một diễn đàn cựu sinh viên Đại học Bắc Kinh tổ chức tại vùng New England (Mỹ) vào tháng 11/2010, khi được hỏi liệu có cân nhắc trở về quê hương hay không, Lưu Quân cho biết ông vẫn có sự gắn bó sâu sắc với Trung Quốc, nơi cha mẹ đã lớn tuổi đang sinh sống.
Tuy nhiên, ở thời điểm đó, việc các con đang sống tại Mỹ khiến ông còn nhiều băn khoăn.
15 năm sau, trước những thay đổi trong môi trường nghiên cứu và sự phát triển nhanh chóng của các lĩnh vực công nghệ tại Trung Quốc, ông quyết định trở về Đại học Thanh Hoa làm việc toàn thời gian.
Tại lễ bổ nhiệm, Lưu Quân nhấn mạnh thống kê và khoa học dữ liệu không chỉ là những phương pháp nghiên cứu quan trọng trong nhiều ngành khoa học mà còn là nền tảng thiết yếu đối với sự phát triển của AI.
Ngày 10/7/2025, Đại học Thanh Hoa chính thức thành lập khoa Thống kê và Khoa học dữ liệu. Với kinh nghiệm nghiên cứu và giảng dạy tại Harvard, Stanford cùng những đóng góp trong lĩnh vực thống kê hiện đại, Lưu Quân được kỳ vọng sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển ngành học này tại trường.
Theo SCMP
