Chuyến thăm Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từ ngày 8–11/11/2026 diễn ra trong bối cảnh hai nước mong muốn mở rộng hợp tác sang khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi mô hình phát triển. Đây là dịp để thúc đẩy những định hướng hợp tác xanh thành các chương trình có mục tiêu, lộ trình và trách nhiệm cụ thể.

Từ cam kết phát thải ròng bằng 0 đến không gian hợp tác mới

Tại Hội nghị COP26 năm 2021, Việt Nam đưa ra cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Đây là mục tiêu có ý nghĩa lớn đối với một nền kinh tế đang trong quá trình công nghiệp hóa, bởi việc giảm phát thải đòi hỏi những thay đổi sâu rộng trong sản xuất điện, giao thông, công nghiệp, nông nghiệp và tiêu dùng năng lượng.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, Việt Nam cần một lượng vốn đầu tư lớn, hệ thống hạ tầng phù hợp và khả năng tiếp cận các công nghệ mới. Trong khi đó, Nhật Bản có thế mạnh về công nghệ tiết kiệm năng lượng, pin lưu trữ, vật liệu mới, xử lý môi trường, hydrogen và các hệ thống quản lý năng lượng thông minh. Sự bổ trợ giữa nhu cầu chuyển đổi của Việt Nam và năng lực công nghệ Nhật Bản tạo ra nhiều hướng hợp tác đáng chú ý.

Một trong những khuôn khổ hợp tác quan trọng là Cộng đồng phát thải ròng bằng 0 châu Á (AZEC), sáng kiến do Nhật Bản thúc đẩy nhằm hỗ trợ các quốc gia châu Á giảm phát thải thông qua những lộ trình phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội và cơ cấu năng lượng của từng nước. Việt Nam là một trong những quốc gia tham gia khuôn khổ này.

Thông qua AZEC, hai nước có thể thúc đẩy các dự án về năng lượng tái tạo, hydrogen, ammonia, tiết kiệm năng lượng và chuyển đổi công nghiệp. Cách tiếp cận của sáng kiến nhấn mạnh sự đa dạng trong lộ trình chuyển dịch năng lượng, thay vì áp dụng một mô hình duy nhất cho tất cả các nền kinh tế.

Bên cạnh đó, Quan hệ Đối tác chuyển dịch năng lượng công bằng (JETP) mà Việt Nam tham gia cùng Nhóm Đối tác quốc tế cũng mở ra khả năng huy động nguồn lực tài chính và công nghệ phục vụ quá trình chuyển đổi năng lượng. Nhật Bản, với tư cách một đối tác quan trọng trong hợp tác phát triển và công nghệ, có thể đóng góp vào quá trình này thông qua đầu tư, hỗ trợ kỹ thuật và phát triển năng lực.

Điều đáng chú ý là hợp tác xanh Việt Nam – Nhật Bản không chỉ mang ý nghĩa môi trường. Đây còn là cơ hội để hai nền kinh tế tái cấu trúc quan hệ sản xuất, đầu tư và thương mại trong bối cảnh các tiêu chuẩn carbon ngày càng ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của hàng hóa trên thị trường quốc tế.

Công nghệ năng lượng và những dự án cụ thể

Trong lĩnh vực năng lượng, điện gió ngoài khơi, điện mặt trời, pin lưu trữ và hiện đại hóa lưới điện là những hướng hợp tác có nhiều tiềm năng. Việt Nam sở hữu điều kiện tự nhiên thuận lợi để phát triển năng lượng tái tạo, nhưng việc khai thác hiệu quả các nguồn năng lượng này vẫn gặp trở ngại về hạ tầng truyền tải, khả năng điều độ và lưu trữ điện.

Nhật Bản có kinh nghiệm trong phát triển hệ thống quản lý năng lượng, thiết bị công nghiệp hiệu suất cao và công nghệ lưu trữ. Sự kết hợp giữa nguồn tài nguyên của Việt Nam với năng lực kỹ thuật Nhật Bản có thể góp phần giải quyết những điểm nghẽn của quá trình chuyển dịch năng lượng.

Một dấu mốc đáng chú ý là tháng 4/2025, Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI) cùng Bộ Công Thương Việt Nam ký biên bản ghi nhớ thúc đẩy các dự án hợp tác chuyển dịch năng lượng. Hai bên thống nhất thúc đẩy những lĩnh vực như điện gió ngoài khơi, phát triển lưới điện, giảm phát thải tại các khu công nghiệp và quản lý năng lượng. Danh mục thí điểm ban đầu gồm 15 dự án, với tổng giá trị được công bố khoảng 20 tỷ USD.

Một ví dụ cụ thể là dự án quản lý năng lượng tại Khu công nghiệp DEEP C, sử dụng pin lưu trữ và các giải pháp điều chỉnh nhu cầu điện. Mô hình này hướng đến việc sử dụng điện hiệu quả hơn, giảm áp lực lên hệ thống cung ứng và tạo điều kiện để tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo. Các khu công nghiệp cũng có thể trở thành địa điểm thử nghiệm những mô hình sản xuất ít carbon, từ hệ thống điện mặt trời mái nhà đến tái sử dụng nhiệt và tuần hoàn nguyên liệu.

Hợp tác còn mở rộng sang lĩnh vực hydrogen và ammonia. Đây là những chất mang năng lượng được quan tâm trong nỗ lực giảm phát thải tại các ngành công nghiệp khó điện hóa, chẳng hạn sản xuất thép, hóa chất và vận tải biển. Nhật Bản đang nghiên cứu và phát triển các công nghệ liên quan, trong khi Việt Nam có tiềm năng về năng lượng tái tạo để từng bước sản xuất hydrogen xanh.

Ngoài các dự án năng lượng, hợp tác tài chính cũng đang được cụ thể hóa. Tháng 3/2026, Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) ký với Chính phủ Việt Nam hiệp định vay ODA trị giá 50 tỷ yen cho Chương trình Chuyển đổi xanh hướng tới tăng trưởng xanh và thích ứng với biến đổi khí hậu. Chương trình tập trung vào hoàn thiện chính sách, thúc đẩy thực hiện các cam kết khí hậu và tăng cường khả năng thích ứng. Đây là nguồn lực quan trọng để hỗ trợ Việt Nam xây dựng nền tảng thể chế cho quá trình chuyển đổi, thay vì chỉ đầu tư vào những công trình riêng lẻ.

Một hướng hợp tác khác cũng đáng chú ý là Cơ chế tín chỉ chung (JCM) giữa Việt Nam và Nhật Bản. Cơ chế này tạo điều kiện để hai nước phối hợp đầu tư, triển khai công nghệ giảm phát thải và phân bổ tín chỉ carbon theo các quy định đã thống nhất. Tháng 10/2026, hai bên thông qua quy tắc thực hiện JCM, tạo cơ sở pháp lý và kỹ thuật cho giai đoạn hợp tác tiếp theo.

Từ tiếp nhận công nghệ đến năng lực làm chủ

Dù triển vọng hợp tác rất lớn, thách thức quan trọng đối với Việt Nam là làm thế nào để biến nguồn vốn và công nghệ Nhật Bản thành năng lực phát triển của chính mình. Một dự án năng lượng sạch có thể mang lại lợi ích trước mắt, nhưng giá trị lâu dài còn phụ thuộc vào mức độ tham gia của doanh nghiệp trong nước, khả năng đào tạo nhân lực và năng lực nghiên cứu, sản xuất thiết bị nội địa.

Nếu phần lớn công nghệ, thiết bị và dịch vụ kỹ thuật đều phải nhập khẩu, Việt Nam có thể đạt được một số mục tiêu giảm phát thải nhưng khó hình thành nền công nghiệp xanh có sức cạnh tranh độc lập. Do đó, hợp tác với Nhật Bản cần đi xa hơn việc cung cấp máy móc hoặc triển khai các dự án đầu tư. Những nội dung như chuyển giao bí quyết kỹ thuật, nghiên cứu chung, đào tạo kỹ sư, phát triển doanh nghiệp phụ trợ và hỗ trợ doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng cần được coi trọng.

Bên cạnh đó, cần giải quyết những rào cản về cơ chế giá điện, quy hoạch, thủ tục đầu tư, khả năng tiếp cận vốn và tính ổn định của chính sách. Đây là những yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định đầu tư dài hạn của doanh nghiệp Nhật Bản. Việc lựa chọn công nghệ cũng cần dựa trên hiệu quả kinh tế, mức độ giảm phát thải trong toàn bộ vòng đời và khả năng thích ứng với điều kiện thực tế của Việt Nam.

Về lâu dài, thành công của quan hệ hợp tác Việt Nam – Nhật Bản trong chuyển đổi xanh không nên chỉ được đo bằng tổng vốn đầu tư hay số lượng dự án được ký kết. Quan trọng hơn là Việt Nam có thể tiết kiệm được bao nhiêu năng lượng, giảm được bao nhiêu khí thải, hình thành thêm bao nhiêu năng lực công nghệ và nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế đến mức nào. Khi công nghệ Nhật Bản kết hợp với nguồn lực, trí tuệ và khát vọng phát triển của Việt Nam, chuyển đổi xanh có thể trở thành động lực cho một giai đoạn hợp tác sâu sắc hơn, hướng tới tăng trưởng bền vững và thịnh vượng chung.

-----------------

Tài liệu tham khảo:

Ba ý nghĩa chiến lược nổi bật trong chuyến thăm chính thức Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm / Cổng Thông tin điện tử Chính phủ

Việt Nam và Nhật Bản thông qua quy tắc thực hiện Cơ chế tín chỉ chung (JCM) / Bộ Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam

Driving projects through a Japan-Vietnam public-private team to balance economic growth and decarbonization / Ngân hàng Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JBIC)