Từ ngày 27/8, lực lượng CSGT sẽ bắt đầu xử phạt hành vi không giữ đúng khoảng cách an toàn với xe chạy phía trước trên tuyến cao tốc Pháp Vân - Cầu Giẽ - Cao Bồ - Mai Sơn - Quốc lộ 45 - Nghi Sơn.

Theo quy định, tài xế vi phạm có thể bị phạt 4-6 triệu đồng và trừ 2 điểm trên giấy phép lái xe. Trường hợp hành vi vi phạm gây tai nạn, mức phạt tăng lên 20-22 triệu đồng, đồng thời bị trừ 10 điểm trên giấy phép lái xe.

Trao đổi với PV Báo Tri thức và Cuộc sống, TS.LS Đặng Văn Cường, Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp cho rằng, xử phạt lỗi không giữ khoảng cách trên cao tốc là cần thiết, nhưng phải bảo đảm căn cứ khách quan, chính xác.

Xử phạt lỗi không giữ khoảng cách an toàn trên cao tốc là cần thiết

Theo TS.LS Đặng Văn Cường, giữ khoảng cách an toàn trên cao tốc có ý nghĩa như thế nào?

- Tôi cho rằng, đây là quy định rất cần thiết nhằm phòng ngừa tai nạn giao thông, đặc biệt là những vụ tai nạn liên hoàn trên đường cao tốc. Việc CSGT xử phạt lỗi không giữ khoảng cách an toàn trên cao tốc là cần thiết, nhưng phương thức xác định vi phạm phải thật sự khách quan, có căn cứ kỹ thuật và bảo đảm người lái xe có thể nhận biết, thực hiện được nghĩa vụ của mình.

Giữ khoảng cách an toàn là một trong những nguyên tắc đặc biệt quan trọng khi tham gia giao thông trên đường cao tốc. Khác với đường đô thị, trên cao tốc phương tiện thường di chuyển với tốc độ rất cao. Khi xe chạy ở tốc độ 100 km/h, thậm chí 120 km/h, nếu phương tiện phía trước bất ngờ phanh gấp, gặp sự cố hoặc xuất hiện chướng ngại vật mà xe phía sau đang chạy quá sát, người điều khiển phương tiện gần như không có đủ thời gian và khoảng không để xử lý. Chỉ cần một phương tiện phanh gấp hoặc gặp sự cố cũng có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền, dẫn đến va chạm liên hoàn. Thực tế giao thông cho thấy đã xảy ra không ít vụ tai nạn nghiêm trọng trên cao tốc có nguyên nhân hoặc liên quan đến việc các phương tiện không bảo đảm khoảng cách an toàn.

Vì vậy, quy định buộc người lái xe phải giữ khoảng cách với phương tiện phía trước không chỉ nhằm xử phạt mà trước hết là một biện pháp phòng ngừa tai nạn. Chính Cục CSGT cũng xác định mục tiêu của việc kiểm tra, xử lý là phòng ngừa tai nạn, hình thành ý thức tự giác chấp hành pháp luật chứ không phải xử phạt thật nhiều.

Pháp luật hiện nay quy định khoảng cách an toàn như thế nào?

- Pháp luật không quy định một khoảng cách duy nhất áp dụng cho mọi trường hợp mà căn cứ vào tốc độ lưu hành của phương tiện. Theo Điều 11 Thông tư 38/2024/TT-BGTVT, trong điều kiện mặt đường khô ráo, không có sương mù, không trơn trượt, địa hình bằng phẳng, đường thẳng và tầm nhìn bảo đảm thì khoảng cách an toàn được xác định theo các nhóm tốc độ. Cụ thể: Xe chạy 60 km/h: tối thiểu 35 m; Trên 60 đến 80 km/h: tối thiểu 55 m; Trên 80 đến 100 km/h: tối thiểu 70 m; Trên 100 đến 120 km/h: tối thiểu 100 m.

Nếu chạy dưới 60 km/h, người điều khiển phải chủ động giữ khoảng cách phù hợp với mật độ phương tiện và tình hình giao thông thực tế. Đặc biệt, khi trời mưa, có sương mù, mặt đường trơn trượt, đường quanh co, đèo dốc hoặc tầm nhìn hạn chế thì phải điều chỉnh khoảng cách lớn hơn mức thông thường.

Như vậy, có thể thấy pháp luật đã lượng hóa khá cụ thể nghĩa vụ giữ khoảng cách an toàn. Đây là cơ sở quan trọng để lực lượng chức năng kiểm tra, phát hiện và xử lý vi phạm.

Hành vi không giữ khoảng cách an toàn sẽ bị xử lý như thế nào?

- Về nguyên tắc, mọi hành vi vi phạm pháp luật đều phải chịu trách nhiệm pháp lý tương ứng với tính chất, mức độ và hậu quả của hành vi.

Đối với người điều khiển ô tô, theo Nghị định 168/2024/NĐ-CP, hành vi không giữ khoảng cách an toàn giữa hai xe theo quy định mà chưa gây tai nạn thuộc trường hợp bị phạt tiền từ 4 triệu đến 6 triệu đồng, đồng thời bị trừ 2 điểm giấy phép lái xe.

Nếu hành vi không giữ khoảng cách an toàn gây tai nạn giao thông, mức xử phạt tăng lên 20–22 triệu đồng và bị trừ 10 điểm giấy phép lái xe.

Việc quy định mức xử phạt cao hơn rất nhiều khi hành vi dẫn đến tai nạn là hợp lý, bởi lúc này hành vi vi phạm đã chuyển từ nguy cơ mất an toàn sang hậu quả thực tế đối với tính mạng, sức khỏe, tài sản của người khác.

Cần thực hiện thận trọng hơn

Tuy nhiên, việc xử phạt qua camera đối với lỗi không giữ khoảng cách có đặt ra vấn đề về chứng cứ không, thưa ông?

- Đây là vấn đề tôi cho rằng cần đặc biệt lưu ý. Ứng dụng công nghệ để giám sát, phát hiện và xử lý vi phạm giao thông là xu hướng tất yếu. Camera giao thông có thể giúp lực lượng chức năng giám sát được phạm vi rộng, phát hiện vi phạm khách quan hơn, giảm sự phụ thuộc vào việc cán bộ phải trực tiếp có mặt tại hiện trường.

Nhưng với lỗi không giữ khoảng cách, việc ứng dụng công nghệ cần được thực hiện thận trọng hơn một số lỗi vi phạm khác.

Bởi vì khoảng cách giữa hai phương tiện là một đại lượng thay đổi liên tục. Xe phía trước có thể đột ngột giảm tốc; xe phía sau có thể đang thực hiện thao tác chuyển làn; mật độ giao thông có thể thay đổi; điều kiện thời tiết, tầm nhìn và tình trạng mặt đường cũng có thể tác động trực tiếp đến khoảng cách cần thiết. Do đó, khi xử phạt, không thể chỉ căn cứ vào một hình ảnh tĩnh mà cần đánh giá toàn bộ diễn biến của tình huống giao thông.

Tôi đánh giá tích cực việc lực lượng chức năng trong đợt xử lý hiện nay cho tài xế xem lại diễn biến hành vi qua video và sử dụng hình ảnh camera, biển báo, vạch kẻ đường hoặc các dấu hiệu xác định khoảng cách để làm căn cứ xử lý.

Đây là hướng làm cần thiết vì nó giúp người bị xử phạt có thể biết rõ mình đã vi phạm như thế nào, vi phạm ở thời điểm nào và căn cứ nào để cơ quan chức năng xác định khoảng cách không bảo đảm an toàn.

Có ý kiến cho rằng nếu không có vạch hoặc điểm mốc trên mặt đường, tài xế rất khó ước lượng chính xác 70 m hay 100 m. Ông nhìn nhận vấn đề này thế nào?

- Đây là một vấn đề thực tế cần được nghiên cứu kỹ. Pháp luật quy định khoảng cách bằng mét, nhưng người điều khiển phương tiện khi đang chạy ở tốc độ cao không phải lúc nào cũng có khả năng ước lượng chính xác bằng mắt khoảng cách 55 m, 70 m hay 100 m.

Ví dụ, ở tốc độ 120 km/h, khoảng cách an toàn theo quy định trong điều kiện bình thường là 100 m. Đây là khoảng cách tương đối lớn và người lái xe rất khó xác định chính xác chỉ bằng cảm quan nếu trên mặt đường không có những dấu hiệu, mốc hoặc phương tiện hỗ trợ nhận biết.

Vì vậy, tôi cho rằng cùng với việc xử phạt, cơ quan quản lý giao thông cần tăng cường các giải pháp hỗ trợ người lái xe nhận biết khoảng cách an toàn, chẳng hạn biển báo, vạch hoặc các dấu hiệu kỹ thuật phù hợp trên những đoạn tuyến cần thiết.

Đặc biệt, đối với những đoạn đường được sử dụng làm căn cứ xử phạt, cần bảo đảm hệ thống camera có khả năng xác định khoảng cách một cách đáng tin cậy, có dữ liệu về thời gian, vị trí, phương tiện và diễn biến liên tục.

Nếu chỉ dựa vào một hình ảnh mà không chứng minh được khoảng cách thực tế, hoặc không làm rõ được điều kiện giao thông tại thời điểm đó, rất dễ phát sinh tranh luận về tính chính xác của việc xử phạt.

Không nên “chạy thật chậm để không bị phạt”

Có lo ngại việc xử phạt nghiêm sẽ khiến tài xế chạy quá chậm vì sợ vi phạm, gây ùn tắc trên cao tốc hay không?

- Đây là khả năng cần tính đến trong quá trình tổ chức thực hiện. Mục tiêu của pháp luật giao thông không chỉ là xử lý người vi phạm mà còn phải bảo đảm giao thông an toàn, thông suốt và hiệu quả. Nếu tài xế vì lo ngại bị xử phạt mà cố tình giảm tốc độ quá mức cần thiết, trong khi các phương tiện phía sau vẫn di chuyển với tốc độ cao, thì chính sự chênh lệch tốc độ đó cũng có thể tạo ra nguy cơ mất an toàn.

Do đó, thông điệp đối với người lái xe không nên là “cứ chạy thật chậm để không bị phạt”, mà phải là chạy đúng tốc độ cho phép và duy trì khoảng cách an toàn phù hợp với tốc độ, điều kiện thời tiết, mặt đường và tình hình giao thông. Ở đây cần phân biệt giữa việc giữ khoảng cách an toàn với việc chạy dưới tốc độ tối thiểu hoặc gây cản trở giao thông.

Theo ông, cần làm gì để việc xử phạt lỗi này vừa nghiêm minh vừa hạn chế tranh cãi?

- Theo tôi, có ít nhất ba vấn đề cần được thực hiện đồng bộ. Thứ nhất, phải tuyên truyền để người lái xe hiểu rõ quy định, đặc biệt là các mốc 35 m, 55 m, 70 m và 100 m tương ứng với từng nhóm tốc độ.

Thứ hai, phải đầu tư công nghệ và phương thức đo lường đủ chính xác. Dữ liệu camera phải thể hiện được diễn biến liên tục của phương tiện, khoảng cách giữa các xe và điều kiện giao thông tại thời điểm xảy ra vi phạm. Khi xử phạt, người dân phải có khả năng tiếp cận hoặc được giải thích rõ căn cứ xác định hành vi vi phạm.

Thứ ba, phải lựa chọn phương thức tổ chức giao thông phù hợp trên từng tuyến. Nếu một đoạn đường có điều kiện đặc biệt, tầm nhìn hạn chế, mật độ phương tiện cao hoặc thường xuyên xảy ra tình trạng phanh, dồn phương tiện thì cần nghiên cứu các giải pháp về tốc độ, biển báo, vạch kẻ đường và khoảng cách cảnh báo để người lái xe có điều kiện tuân thủ pháp luật một cách thực tế.

Tôi cho rằng xử phạt là cần thiết, nhưng xử phạt không phải là mục tiêu cuối cùng. Mục tiêu cuối cùng phải là giảm tai nạn giao thông, giảm tai nạn liên hoàn và hình thành văn hóa giao thông trên cao tốc.

Nếu công nghệ được sử dụng tốt, việc xử lý sẽ trở nên khách quan hơn; nhưng công nghệ cũng phải đi cùng với quy trình xác minh chặt chẽ, dữ liệu đầy đủ và quyền giải trình của người bị xử phạt. Đặc biệt, đối với lỗi không giữ khoảng cách an toàn, cần làm sao để mỗi quyết định xử phạt đều trả lời được ba câu hỏi: phương tiện đã vi phạm ở thời điểm nào, khoảng cách thực tế là bao nhiêu và dữ liệu nào chứng minh điều đó.

Khi ba vấn đề này được làm rõ, việc xử phạt sẽ có sức thuyết phục cao hơn, vừa bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, vừa bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia giao thông, đồng thời góp phần duy trì giao thông cao tốc an toàn và thông suốt.

Xin cảm ơn TS.LS Đặng Văn Cường về cuộc trao đổi trên!

>>> Mời độc giả xem thêm video Hà Nội thí điểm hạn chế xe máy cũ: