Theo tài liệu thu thập của PV Báo Tri thức và Cuộc sống, hoạt động đầu tư công hạ tầng tại các địa phương trong giai đoạn năm 2025 và năm 2026 đang được siết chặt nhằm nâng cao tối đa hiệu quả sử dụng nguồn vốn ngân sách chi thường xuyên. Cơ chế kiểm soát tài chính nghiêm ngặt đòi hỏi các đơn vị gọi thầu phải tối ưu hóa từng đồng vốn công chi ra.
Tuy nhiên, số liệu công khai trên hệ thống Mạng đấu thầu quốc gia cho thấy, việc triển khai quy trình chỉ định thầu rút gọn tại một số cơ sở vẫn ghi nhận những kết quả có tỷ lệ tiết kiệm tài chính ở mức 0 đồng. Điển hình là trường hợp hai gói thầu xây lắp giao thông và hạ tầng đô thị vừa được phê duyệt trong cùng một ngày tại địa bàn xã Đức Lập, tỉnh Lâm Đồng.
Ghi nhận hai quyết định giao thầu trùng khít giá dự toán
Cụ thể, tại dự án công trình sửa chữa, nâng cấp vỉa hè đường Nơ Trang Long, Trưởng phòng Kinh tế xã Đức Lập đã ký Quyết định phê duyệt kế hoạch lựa chọn nhà thầu số 107/QĐ-KT ngày 25/05/2026. Gói thầu xây lắp số 01 thuộc công trình này được xác định giá dự toán cụ thể là 1.763.248.000 đồng, áp dụng hình thức chỉ định thầu rút gọn với loại hợp đồng trọn gói từ nguồn ngân sách chi thường xuyên địa phương.
Chỉ sau đó một tuần, vào ngày 01/06/2026, biên bản thương thảo hợp đồng giữa bên mời thầu và nhà thầu nhanh chóng được hoàn tất. Đến ngày 03/06/2026, Trưởng phòng Kinh tế xã Đức Lập đã ký Quyết định phê duyệt kết quả chỉ định thầu số 115/QĐ-KT, chính thức chỉ định thầu cho Công ty TNHH Tư vấn Đầu tư Xây dựng Tân Phong thực hiện gói thầu với giá trúng thầu chính xác là 1.763.248.000 đồng. Như vậy, thông qua phương thức chỉ định thầu rút gọn, giá trị dự toán dự án và giá trị trúng thầu của doanh nghiệp hoàn toàn trùng khớp, không chênh lệch dù chỉ một nghìn đồng. Thời gian thực hiện gói thầu 120 ngày.
Cùng thời điểm, một diễn biến tương tự diễn ra đối với công trình đường giao thông liên thôn Đức Thắng đi thôn Đức Lộc. Quyết định phê duyệt kế hoạch lựa chọn nhà thầu số 105/QĐ-KT được ký cùng ngày 25/05/2026 bởi Trưởng phòng Kinh tế xã Đức Lập. Gói thầu xây lắp số 01 tại công trình này có giá dự toán được duyệt là 1.111.445.000 đồng.
Sau khi thực hiện quy trình thương thảo hợp đồng cũng vào ngày 01/06/2026, đến ngày 03/06/2026, Trưởng phòng Kinh tế xã Đức Lập tiếp tục ký Quyết định số 114/QĐ-KT phê duyệt kết quả chỉ định thầu. Doanh nghiệp được chỉ định thầu thực hiện vẫn là Công ty TNHH Tư vấn Đầu tư Xây dựng Tân Phong với giá trúng thầu tuyệt đối 1.111.445.000 đồng. Hệ thống quản lý chi phí ngân sách ghi nhận tỷ lệ tiết kiệm tài chính tại gói thầu này tiếp tục chạm mức 0% với thời gian triển khai trong vòng 90 ngày. Tổng giá trị ngân sách giao thầu trọn gói không qua đấu thầu rộng rãi cho doanh nghiệp này qua hai công trình hạ tầng cơ sở là 2.874.693.000 đồng.
Lịch sử đấu thầu của nhà thầu xây dựng
Trích xuất từ Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp cho thấy, Công ty TNHH Tư vấn Đầu tư Xây dựng Tân Phong có mã số thuế 2901417385, đăng ký trụ sở chính đặt tại Thôn 2 Cầu Giát, Xã Quỳnh Lưu, Tỉnh Nghệ An. Nhà thầu này hoạt động từ năm 2011.
Dữ liệu từ Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia ghi nhận nhà thầu này đã tham gia 46 gói thầu, trong đó trúng 33 gói, trượt 11 gói, 1 chưa có kết quả, 1 gói đã bị huỷ. Tổng giá trị các gói thầu đã trúng đạt khoảng 204.390.882.582 đồng. Việc cùng một lúc đảm nhiệm hai công trình xây lắp tại địa bàn tỉnh Lâm Đồng với tiến độ thi công gối đầu đòi hỏi đơn vị phải tập trung cao độ nguồn lực máy móc, nhân sự để bảo đảm đúng các cam kết chất lượng kỹ thuật.
Yêu cầu tối ưu hiệu quả vốn đầu tư công từ góc nhìn chuyên gia
Dưới góc độ pháp lý và kinh tế đầu tư, hình thức chỉ định thầu rút gọn đối với các gói thầu xây lắp quy mô nhỏ là giải pháp hợp pháp được quy định rõ tại hành lang pháp luật hiện hành nhằm đơn giản hóa thủ tục hành chính và đẩy nhanh tốc độ giải ngân vốn tại cơ sở. Tuy nhiên, việc thực hiện đúng trình tự thủ tục quy định không loại trừ trách nhiệm bảo vệ dòng vốn công của đơn vị quản lý.
Phân tích về khía cạnh này, chuyên gia Đào Giang cho rằng, bản chất của giai đoạn thương thảo hợp đồng trong chỉ định thầu rút gọn là cơ hội để chủ đầu tư đàm phán với nhà thầu nhằm đạt được một mức giá tối ưu nhất cho ngân sách nhà nước. Việc giá trúng thầu bằng đúng giá gói thầu cho thấy khâu thương lượng chưa mang lại hiệu quả giảm giá tối ưu, làm giảm đi tính kinh tế tài chính của hoạt động chi tiêu công.
Luật sư Nguyễn Văn Lập nhấn mạnh, Chỉ thị số 12/CT-TTg ngày 03/04/2026 của Thủ tướng Chính phủ và Công văn số 5557/BTC của Bộ Tài chính đã quán triệt rất rõ tinh thần triệt để thực hành tiết kiệm, chống lãng phí trong đấu thầu và mua sắm công năm 2026. Do đó, dù các gói thầu được phê duyệt hoàn toàn tuân thủ hạn mức chỉ định thầu theo Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15, người đứng đầu các bên mời thầu vẫn cần nâng cao trách nhiệm giải trình về công tác quản lý chi phí, bảo đảm tính minh bạch và hiệu quả cao nhất khi sử dụng nguồn vốn ngân sách.
QUY ĐỊNH VỀ TỶ LỆ TIẾT KIỆM VÀ HIỆU QUẢ KINH TẾ TRONG ĐẤU THẦU
Hiệu quả kinh tế là một trong những mục tiêu cốt lõi của hoạt động đấu thầu, được định nghĩa rõ tại Khoản 8 Điều 4 Luật Đấu thầu số 22/2023/QH15. Để đạt được mục tiêu này, việc xác định giá gói thầu và kiểm soát giá trúng thầu được quy định chặt chẽ từ khâu lập kế hoạch đến khi thực hiện hợp đồng.
Theo quy định tại Điều 18 Nghị định 214/2025/NĐ-CP, giá gói thầu phải được tính đúng, tính đủ toàn bộ chi phí, kể cả chi phí dự phòng, phí, lệ phí và thuế. Đặc biệt, chủ đầu tư có trách nhiệm cập nhật giá gói thầu trong thời hạn 28 ngày trước ngày mở thầu nếu cần thiết để đảm bảo giá gói thầu sát với giá thị trường, tránh thất thoát ngân sách hoặc gây khó khăn cho nhà thầu. Căn cứ xác định giá gói thầu bao gồm dự toán được duyệt, kết quả lựa chọn nhà thầu của các gói thầu tương tự trong 12 tháng trước đó hoặc các báo giá thị trường (tối thiểu 01 báo giá, khuyến khích nhiều hơn).
Về chỉ số đánh giá, Điểm b Khoản 2 Điều 17 Nghị định 214/2025/NĐ-CP quy định "tỷ lệ tiết kiệm trung bình" là một trong những chỉ tiêu quan trọng để đánh giá năng lực, nguồn lực và kết quả thực hiện công tác đấu thầu của chủ đầu tư trong kế hoạch tổng thể lựa chọn nhà thầu. Đối với hình thức chỉ định thầu, tính hiệu quả kinh tế được siết chặt hơn:
- Tại quy trình chỉ định thầu thông thường, chủ đầu tư phải quy định mức tỷ lệ tiết kiệm của giá đề nghị trúng thầu trong hồ sơ yêu cầu để làm cơ sở cho nhà thầu chuẩn bị hồ sơ đề xuất.
- Tại quy trình chỉ định thầu rút gọn, chủ đầu tư và nhà thầu phải thương thảo về giá để bảo đảm giá đề nghị trúng thầu tiết kiệm, hiệu quả. Riêng với gói thầu xây lắp quy định tại Điểm e Khoản 2 Điều 78, quá trình thương thảo phải đảm bảo tiết kiệm tối thiểu 5% giá gói thầu.
Trong quá trình thực hiện hợp đồng, để duy trì hiệu quả kinh tế, Điểm a Khoản 5 Điều 70 Luật Đấu thầu nhấn mạnh việc sửa đổi hợp đồng về giá, khối lượng không được vượt giá gói thầu đã ghi trong kế hoạch lựa chọn nhà thầu hoặc dự toán gói thầu được phê duyệt. Việc tuân thủ nghiêm các quy định này không chỉ giúp tối ưu hóa nguồn vốn đầu tư công tại các địa phương mà còn là thước đo trách nhiệm giải trình của người có thẩm quyền trước pháp luật.
