Việt Nam có một gia đình trí thức nổi tiếng: Cha là PGS có bài toán được chọn vào Olympic quốc tế, 3 con gái từ nhỏ đã phải lao động, mang rau ra chợ bán, nay đều là lãnh đạo lớn ở trường học

Trong số những gia đình trí thức nổi tiếng tại Việt Nam, gia đình cố PGS.TS Văn Như Cương (1937–2017) là một trường hợp đặc biệt khi truyền thống nghề giáo được duy trì qua nhiều thế hệ. Sinh ra tại làng Quỳnh Đôi, Nghệ An, vùng quê nổi tiếng với truyền thống khoa bảng, thầy Văn Như Cương lớn lên trong gia đình có cha là giáo viên trường làng. Trong 6 anh chị em của ông, có 4 người tiếp nối nghề dạy học.

Sau khi tốt nghiệp Đại học Sư phạm Hà Nội, ông trở thành giảng viên đại học. Năm 1971, ông bảo vệ thành công luận án Phó Tiến sĩ tại Liên Xô. Trong sự nghiệp, ông tham gia biên soạn hơn 60 đầu sách giáo khoa, sách tham khảo và giáo trình đại học, chủ yếu thuộc lĩnh vực hình học.

Một thành tựu đặc biệt của PGS Văn Như Cương là có bài toán được chọn vào đề thi Olympic Toán học quốc tế (IMO) năm 1982 tại Hungary. Theo thông tin đăng trên website Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, bài toán của ông được lựa chọn làm câu số 6, cũng là câu cuối cùng của đề thi năm đó.

Bài toán gốc lấy bối cảnh một ngôi làng hình vuông có dòng sông chạy qua, yêu cầu chứng minh mối liên hệ giữa khoảng cách theo đường thẳng và độ dài đường đi dọc dòng sông. Trước khi xuất hiện trong đề thi chính thức, một số điều kiện của bài toán đã được điều chỉnh.

Chỉ 20 thí sinh giải được bài toán này, trong đó có Lê Tự Quốc Thắng của Việt Nam, người giành huy chương vàng với số điểm tuyệt đối 42/42.

Không chỉ đóng góp trong lĩnh vực toán học, năm 1989, PGS Văn Như Cương còn sáng lập Trường THPT Lương Thế Vinh tại Hà Nội, một trong những cơ sở giáo dục phổ thông ngoài công lập tiên phong tại Việt Nam.

Ba con gái đều là lãnh đạo trường học, được cha dạy tự lập từ nhỏ

Đằng sau sự nghiệp của PGS Văn Như Cương là người vợ Đào Kim Oanh, cũng là một nhà giáo. Hai người kết hôn năm 1961, cùng trải qua nhiều năm tháng khó khăn và đồng hành trong quá trình xây dựng Trường Lương Thế Vinh.

Bà Đào Kim Oanh từng đảm nhiệm vị trí Chủ tịch Hội đồng quản trị Trường Lương Thế Vinh. Trong khi đó, cả ba con gái của hai người đều lựa chọn gắn bó với giáo dục. Ba người con gái gồm Văn Liên Na, Văn Quỳnh Giao và Văn Thùy Dương. Theo thông tin chính thức từ Trường Lương Thế Vinh, cả ba từng được giới thiệu trong danh sách Phó Hiệu trưởng nhà trường.

Đáng chú ý, mỗi người con đều được cha đặt cho một cái tên mang ý nghĩa riêng.

Cụ thể, bà Văn Liên Na cho biết tên mình gắn với quê hương Nghệ An và hình ảnh hoa sen. Tên người con thứ hai, Quỳnh Giao, được lấy cảm hứng từ Truyện Kiều, còn Thùy Dương gắn với những kỷ niệm của người cha trong thời gian nghiên cứu sinh tại Liên Xô.

Dù có cha là nhà giáo nổi tiếng, ba chị em không được nuôi dạy theo cách dựa dẫm vào danh tiếng gia đình.

Trong cuộc trò chuyện với báo chí vào năm 2015, PGS Văn Như Cương kể rằng từ khoảng 7–8 tuổi, các con gái đã phải tham gia làm việc nhà. Khi gia đình còn khó khăn, các con cùng bố mẹ trồng rau, gánh nước tưới cây, sau đó thu hoạch và mang rau ra chợ bán.

Một câu chuyện đáng nhớ khác xảy ra khi con gái đầu thi vào khoa Toán, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Dù cha đang là giảng viên của trường, người con vẫn trượt vì thiếu 0,5 điểm. Thay vì tìm cách nhờ vả, ông để con tự ôn tập thêm một năm. Sau đó, người con thi đỗ vào ngành sư phạm ngoại ngữ.

Với PGS Văn Như Cương, việc rèn luyện tính tự lập, tinh thần lao động và sự trung thực quan trọng không kém kết quả học tập.

Thế hệ cháu tiếp tục nối nghiệp, gìn giữ di sản của ông

Truyền thống nghề giáo trong gia đình PGS Văn Như Cương không dừng lại ở ba người con gái. T11/2025, các cháu của ông sau khi hoàn thành chương trình đại học trong nước hoặc đi du học trở về cũng tiếp tục tham gia công tác giáo dục tại Trường Lương Thế Vinh. Ba người con gái Văn Liên Na, Văn Quỳnh Giao và Văn Thùy Dương luân phiên đảm nhiệm công tác lãnh đạo tại hai cơ sở của trường.

Không chỉ tiếp nối công việc giáo dục, các thành viên trong gia đình còn duy trì những hoạt động thiện nguyện gắn với tâm nguyện của người cha.

Trước khi qua đời ngày 9/10/2017, PGS Văn Như Cương mong muốn góp sức xây dựng trường học cho trẻ em vùng cao. Sau khi ông mất, gia đình và nhà trường đã sử dụng một phần tiền phúng viếng để thực hiện tâm nguyện này.

Tháng 9/2018, điểm trường mầm non Nà Ngao tại Hà Giang được khánh thành. Đến tháng 4/2025, hành trình ấy tiếp tục với việc hoàn thành điểm trường Hú Trù Lình tại huyện Mù Cang Chải, tỉnh Yên Bái (theo địa danh thời điểm đó), mang đến điều kiện học tập tốt hơn cho gần 60 trẻ em người Mông.

Dấu ấn giáo dục của PGS Văn Như Cương vẫn hiện diện trong hoạt động của nhà trường. Tháng 9/2026, tại lễ khai giảng năm học 2026–2027, bà Văn Thùy Dương, Phó Hiệu trưởng Trường Lương Thế Vinh, tiếp tục nhấn mạnh việc xây dựng khả năng tự lập, tinh thần trách nhiệm và những giá trị sống cho học sinh.

Gần một thập kỷ sau khi PGS Văn Như Cương qua đời, gia đình ông vẫn duy trì truyền thống nhiều thế hệ gắn bó với nghề giáo. Di sản của người thầy không chỉ nằm ở những công trình toán học hay ngôi trường do ông sáng lập, mà còn ở cách các con, các cháu tiếp nối những giá trị được vun đắp từ gia đình.