Quả bồ hòn từ lâu đã quen thuộc trong đời sống người Việt với công dụng giặt rửa tự nhiên. Ngày nay, loại quả này không chỉ trở thành mặt hàng xuất khẩu giá trị tại Nepal mà còn thu hút nhiều nghiên cứu mới về chất làm sạch sinh học. Tuy nhiên, việc đưa bồ hòn vào sản xuất thương mại lẫn ứng dụng thực tế đòi hỏi những lưu ý chặt chẽ về chất lượng và độ an toàn.
Vì sao Hà Nội cấm trồng cây bồ hòn?
Từ ngày 22/10/2026, bồ hòn nằm trong danh mục 18 loài cây cấm trồng tại Hà Nội theo Quyết định 143/2026/QĐ-UBND. Tại Phụ lục 03, cây đứng thứ hai, mang tên khoa học Sapindus mukorossi. Lý do cơ quan quản lý nêu trong văn bản là "Quả có chứa chất độc".
Bồ hòn còn được gọi là bòn hòn, thuộc họ Bồ hòn. Cây thân gỗ, lá kép, quả gần tròn; khi chín có màu vàng nâu, vỏ nhăn và hạt đen. Trong sinh hoạt truyền thống, người dân từng dùng vỏ quả để giặt quần áo, làm sạch đồ dùng nhờ chất saponin có khả năng tạo bọt.
Hà Nội cấm trồng cây bồ hòn vì quả có chứa chất độc - Ảnh: Bồ hòn VN
Tên quả bồ hòn xuất hiện trong câu thành ngữ "Ngậm bồ hòn làm ngọt", chỉ sự nhẫn nhịn dù trong lòng chịu nhiều điều khó nói. Một thứ quả dân gian quen thuộc như vậy nay lại gắn với câu chuyện giá bán, hoạt động xuất khẩu và nghiên cứu sản xuất.
Báo Người Lao Động ngày 19/7/2022 từng ghi nhận quả bồ hòn tại Việt Nam có giá 300.000 đến 400.000 đồng/kg, lá tươi 120.000 đến 150.000 đồng/kg và hạt 300.000 đến 500.000 đồng/kg. Bài báo cũng ghi nhận việc sử dụng nguyên liệu để sản xuất nước giặt, nước rửa chén và sản phẩm chăm sóc cá nhân.
Lần đầu tiên, Việt Nam công bố 3 hợp chất mới từ quả bồ hòn
Saponin trong vỏ bồ hòn là thành phần có khả năng giảm sức căng bề mặt nước, giúp loại bỏ chất bẩn khỏi bề mặt vật dụng khi giặt rửa. Ngoài việc sử dụng quả khô, giới khoa học quan tâm đến việc tách chiết và kiểm soát chất lượng nguyên liệu trước khi đưa vào sản xuất.
Năm 2021, hai nhà khoa học Nguyễn Ngọc Thắng và Ngô Hà Thanh thuộc Đại học Bách khoa Hà Nội công bố nghiên cứu chiết xuất saponin từ bồ hòn Việt Nam để thử nghiệm giặt vải. Dung dịch thu được chứa 40,82g saponin trong mỗi lít. Nhóm cũng nhận thấy màu nâu sẫm tự nhiên của dịch chiết có ảnh hưởng nhẹ đến độ trắng và sắc vàng của vải, cho thấy việc xử lý màu là vấn đề cần tính đến khi phát triển sản phẩm.
Đáng chú ý, nhóm nghiên cứu do TS. Lê Thị Viên tại Viện Hóa học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam chủ trì đã phân lập và xác định cấu trúc 8 hợp chất từ quả bồ hòn. Trong đó, 3 hợp chất mới lần đầu được công bố mang tên mukurozioside A, B và C. Kết quả xuất hiện trên tạp chí khoa học quốc tế Phytochemistry Letters, số tháng 2/2025. Phát hiện này bổ sung hiểu biết về thành phần hóa học của quả, không đồng nghĩa với việc đã tạo ra thuốc hay chứng minh công dụng chữa bệnh.
Theo hồ sơ của Viện Hàn lâm, đề tài được thực hiện từ tháng 1/2024 đến tháng 6/2026, với kinh phí 600 triệu đồng. Nhóm còn xây dựng quy trình làm chế phẩm nước rửa chén ở quy mô phòng thí nghiệm.
Đến tháng 3/2026, nhóm nhà khoa học thuộc Trung tâm Sinh học Thực nghiệm và Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội công bố nghiên cứu lên men dịch chiết bồ hòn bằng nấm men Saccharomyces cerevisiae. Trong điều kiện được chọn, quá trình lên men kéo dài 5 ngày ở 32°C, sử dụng tỷ lệ men cấy 9%. Tỷ lệ saponin so với tổng chất rắn hòa tan đạt 85,1%.
Dịch chiết sau xử lý còn có hoạt tính ức chế ba chủng vi khuẩn trong phép thử tại phòng thí nghiệm. Kết quả mở thêm hướng tạo nguyên liệu cho nước rửa chén, dầu gội và sản phẩm giặt rửa. Tuy nhiên, đây chưa phải bằng chứng để khẳng định mọi sản phẩm bán trên thị trường đều có khả năng diệt khuẩn như trong nghiên cứu.
Nepal: 6 tháng xuất khẩu hơn 646 tấn, dùng bồ hòn đánh bóng vàng bạc
Theo Nepal Artha tháng 2/2025, dẫn số liệu Cục Hải quan Nepal, quốc gia này xuất khẩu 646.338kg bồ hòn trong 6 tháng đầu năm tài chính 2024-2025, trị giá khoảng 46,4 triệu rupee Nepal. Đến tháng 8/2026, Nepal News tiếp tục ghi nhận 187 tấn bồ hòn được xuất khẩu sang Bangladesh qua cửa khẩu Kakarbhitta trong một năm.
Ngoài làm nguyên liệu sản xuất xà phòng và dầu gội, quả bồ hòn còn được những người kinh doanh vàng bạc tại đây sử dụng để làm sáng kim loại.
Cách sử dụng bồ hòn trong nghề kim hoàn được mô tả cụ thể trong giáo trình năm 2022 của Hội đồng Kỹ năng Trang sức và Đá quý Ấn Độ. Theo đó, người thợ cho 4-5 quả bồ hòn vào khoảng hai cốc nước vừa đun sôi, để nguội rồi bóp quả cho phần thịt hòa vào nước. Trang sức bạc được ngâm trong dung dịch khoảng 5 giờ, sau đó chà nhẹ, rửa bằng nước sạch và lau khô.
Khả năng làm sạch đến từ saponin trong vỏ quả, giúp loại bỏ dầu mỡ và chất bẩn bám trên bề mặt. Nhờ vậy, trang sức có thể sáng hơn sau khi rửa, nhưng công đoạn này khác với việc đánh bóng cơ học để xử lý vết xước. Phương pháp được giáo trình mô tả dành cho đồ bạc trong quá trình chế tác, không nên áp dụng tùy tiện với trang sức đính đá quý, ngọc trai hoặc có lớp mạ.
Giặt bằng bồ hòn có sạch hơn nước giặt thông thường?
Nhiều gia đình quan tâm đến chất giặt rửa có nguồn gốc thực vật vì muốn sử dụng sản phẩm dịu nhẹ và giảm tác động đến môi trường. Nhưng khả năng tạo bọt không đồng nghĩa với việc loại bỏ mọi vết bẩn tốt hơn. Hiệu quả còn phụ thuộc nồng độ dịch chiết, cách phối trộn và loại vải.
Nghiên cứu của Đại học Ljubljana, Slovenia, công bố năm 2023 trên tạp chí Sustainability so sánh dịch chiết bồ hòn với nước giặt thương mại. Kết quả cho thấy dịch chiết làm sạch khá tốt một số vết dầu mỡ và vết bẩn dễ bị oxy hóa, nhưng kém hiệu quả hơn với nhóm vết bẩn chứa protein. Sản phẩm thương mại nhìn chung có ưu thế nhờ nhiều thành phần, trong đó có enzyme xử lý các loại vết bẩn khác nhau.
Vì vậy, khi mua nước giặt hoặc dầu gội có thành phần bồ hòn, người tiêu dùng nên xem hướng dẫn, mục đích sử dụng và thông tin an toàn. Không nên dùng trực tiếp quả để ăn, uống hoặc tự pha chế dung dịch đậm đặc để bôi lên da hay nhỏ vào mắt.
