Từ chối Ý và Hàn Quốc, tin chọn nhà thầu Trung Quốc, dự án đường sắt 139.000 tỷ đồng dài hơn 300 km được tái khởi công

Sau 6 năm mắc kẹt vì không huy động được vốn, kế hoạch đưa dự án đường sắt 139.000 tỷ đồng đã được tái khởi động.

Từ chối Ý và Hàn Quốc, tin chọn nhà thầu Trung Quốc, dự án đường sắt 139.000 tỷ đồng dài hơn 300 km được tái khởi công - Ảnh 1.

Tổng thống Kenya William Ruto hồi tháng 3 đã thông báo về việc khởi động dự án kéo dài tuyến đường sắt khổ tiêu chuẩn (SGR) từ Naivasha qua Kisumu tới Malaba, sát biên giới Uganda. Đây là phần còn thiếu trong kế hoạch hình thành hành lang đường sắt liên tục từ cảng Mombasa ở Ấn Độ Dương tới các quốc gia nằm sâu trong Đông Phi.

Reuters cho biết dự án được hồi sinh sau khoảng 6 năm đình trệ vì Trung Quốc cắt giảm tài trợ. Thay vì tiếp tục vay lượng lớn vốn trực tiếp như trước, Kenya đang chuyển sang mô hình khai thác nguồn thu tương lai của mạng lưới đường sắt để huy động tiền xây dựng.

Tuyến mở rộng gồm khoảng 264 km từ Naivasha tới Kisumu và khoảng 107 km từ Kisumu tới Malaba, tổng cộng hơn 370 km. Các ước tính chi phí đã thay đổi theo thời gian. Chính phủ Kenya từng đề cập quy mô khoảng 5 tỷ USD, trong khi một số tài liệu và thông báo khác đưa ra con số khoảng 5,4 tỷ USD (hơn 139.000 tỷ đồng).

SGR là một trong những dự án hạ tầng lớn nhất Kenya trong nhiều thập kỷ. Giai đoạn đầu dài khoảng 472 km, nối cảng Mombasa với thủ đô Nairobi, được khởi công năm 2014 và đưa vào khai thác năm 2017. Công trình có chi phí khoảng 3,3 tỷ USD, phần lớn được tài trợ bằng vốn vay của Ngân hàng Xuất nhập khẩu Trung Quốc.

Tuyến sau đó được kéo dài thêm khoảng 120 km về phía tây Nairobi tới khu vực Naivasha. 2 giai đoạn khiến Kenya vay hàng tỷ USD từ Trung Quốc và biến SGR thành một trong những khoản đầu tư cơ sở hạ tầng gây nhiều tranh luận nhất nước này.

Ngoài ra, tuyến đường sắt được dự kiến tiếp tục chạy qua Kisumu tới Malaba, sau đó nối với mạng lưới Uganda và xa hơn là các thị trường nội địa Đông Phi.

Nhưng năm 2019, Kenya không huy động được khoản tài trợ khoảng 3,68 tỷ USD từ Trung Quốc cho đoạn tiếp theo. Tuyến SGR vì thế dừng tại Naivasha, cách biên giới Uganda hơn 350 km.

Sự đình trệ diễn ra đúng lúc Bắc Kinh bắt đầu thu hẹp các khoản cho vay quy mô lớn dành cho cơ sở hạ tầng châu Phi trong bối cảnh lo ngại về khả năng trả nợ của các nước vay vốn.

Khi tái khởi động dự án, Nairobi lựa chọn cách huy động vốn khác. Kenya dự kiến sử dụng nguồn thu từ Railway Development Levy, khoản phí phát triển đường sắt đánh vào hàng hóa, làm dòng tiền ban đầu cho các giai đoạn mới. Theo Reuters, khoản này được ước tính mang lại khoảng 35 tỷ shilling Kenya, tương đương 270 triệu USD mỗi năm.

Chính quyền Tổng thống Ruto có thể sử dụng dòng tiền tương lai này để hỗ trợ huy động vốn thay vì đưa toàn bộ chi phí xây dựng thành những khoản vay chính phủ mới. Kenya và Trung Quốc trước đó cũng đàm phán lại điều kiện các khoản vay dành cho những giai đoạn SGR đã hoàn thành nhằm giảm nghĩa vụ thanh toán hàng năm của Nairobi.

Brad Parks, Giám đốc điều hành AidData thuộc Đại học William & Mary, cho rằng các chủ nợ Trung Quốc ngày càng thận trọng với những dự án có khả năng sinh lời thấp. Trong khi đó, chuyên gia Peter Kagwanja nhận định Bắc Kinh và các nước châu Phi đang thử nghiệm mô hình dựa nhiều hơn vào đầu tư và chia sẻ rủi ro thay cho cách cho chính phủ vay trực tiếp trước đây.

Các doanh nghiệp Trung Quốc vẫn giữ vai trò trung tâm trong dự án mới. China Communications Construction Company (CCCC) và công ty con China Road and Bridge Corporation (CRBC) được lựa chọn triển khai các đoạn còn lại. CRBC cũng chính là doanh nghiệp xây phần lớn tuyến SGR hiện hữu của Kenya.

Đối với hợp đồng xây dựng Mombasa–Nairobi ban đầu, Ngân hàng Xuất nhập khẩu Trung Quốc tài trợ khoảng 85% chi phí, trong khi Kenya chịu phần còn lại.

Ở gói tư vấn thiết kế, rà soát và giám sát xây dựng, doanh nghiệp từ các quốc gia khác đã trực tiếp cạnh tranh. 3 đơn vị lọt vào vòng mở hồ sơ tài chính gồm Third Railway Survey and Design Institute Group (TSDI) của Trung Quốc, Team Engineering của Italy và Korea Rail Network Authority của Hàn Quốc. TSDI cuối cùng thắng thầu. Công ty Italy sau đó khiếu nại quá trình lựa chọn nhưng yêu cầu bị cơ quan xem xét mua sắm công Kenya bác bỏ.

Ở phía bên kia biên giới, diễn biến còn đáng chú ý hơn. Uganda từng chọn China Harbour Engineering Company cho tuyến Malaba-Kampala, nhưng kế hoạch kéo dài nhiều năm do không thu xếp được nguồn vốn Trung Quốc. Kampala sau đó chuyển sang Yapı Merkezi của Thổ Nhĩ Kỳ, ký hợp đồng trị giá khoảng 2,7 tỷ euro năm 2024.

Sau lễ khởi động tháng 3, Kenya Railways xác nhận hoạt động thực địa trên đoạn Naivasha–Kisumu bắt đầu tại Narok từ đầu tháng 7. Công tác thu hồi đất, bồi thường và chuẩn bị mặt bằng vẫn tiếp tục dọc hành lang dự án.

Theo Reuters, Business Daily