Năm 1782, khi chúa Trịnh Sâm qua đời, ít ai có thể ngờ rằng cuộc tranh giành quyền kế vị giữa hai người con của ông là Trịnh Khải và Trịnh Cán sẽ trở thành bước ngoặt quan trọng dẫn đến sự suy sụp không thể cứu vãn của chính quyền chúa Trịnh. Cuộc khủng hoảng ấy không chỉ làm bùng nổ những mâu thuẫn âm ỉ trong nội bộ tầng lớp cầm quyền mà còn phơi bày sự mục ruỗng của cả một hệ thống chính trị từng thống trị Đàng Ngoài suốt hơn 200 năm.

Cuộc binh biến nổi tiếng trong lịch sử

Để hiểu được nguồn gốc cuộc tranh chấp này, cần nhìn lại những năm cuối đời của Trịnh Sâm. Được xem là một trong những vị chúa có năng lực của họ Trịnh, Trịnh Sâm từng đưa chính quyền Lê – Trịnh đạt tới giai đoạn ổn định tương đối. Tuy nhiên, về cuối đời, ông ngày càng say mê sắc đẹp và dành sự sủng ái đặc biệt cho Tuyên phi Đặng Thị Huệ.

Đặng Thị Huệ vốn xuất thân không cao quý nhưng nổi tiếng thông minh, sắc sảo và có ảnh hưởng rất lớn đối với chúa Trịnh. Bà sinh cho Trịnh Sâm một người con trai là Trịnh Cán. Dù Trịnh Cán mới 5 tuổi, Đặng Thị Huệ vẫn mong muốn con mình trở thành người kế vị phủ chúa.

Bàn thờ các chúa Trịnh ở di tích Phủ Trịnh, Thanh Hóa. Ảnh: Quốc Lê.

Trong khi đó, người có địa vị kế thừa hợp pháp theo thông lệ lại là Trịnh Khải, con trưởng của Trịnh Sâm. Trịnh Khải đã trưởng thành (19 tuổi) và được nhiều quan lại, tướng lĩnh ủng hộ. Tuy nhiên, do những tác động từ Đặng Thị Huệ và nhóm cận thần thân tín, đặc biệt là quyền thần Hoàng Đình Bảo, cán cân quyền lực trong phủ chúa dần nghiêng về phía Trịnh Cán.

Khi Trịnh Sâm qua đời vào tháng 9 năm 1782, cuộc đấu đá lập tức bùng nổ. Với ảnh hưởng đang nắm giữ trong triều chính, Hoàng Đình Bảo cùng Đặng Thị Huệ nhanh chóng đưa Trịnh Cán mới khoảng năm tuổi lên ngôi chúa. Chính quyền thực tế nằm trong tay nhóm phụ chính do Hoàng Đình Bảo đứng đầu.

Về hình thức, việc lập Trịnh Cán đã hoàn tất. Nhưng trên thực tế, quyết định này khiến nhiều người bất mãn. Không ít quan lại và tướng lĩnh cho rằng việc bỏ qua Trịnh Khải là trái với truyền thống kế vị của họ Trịnh. Họ cũng lo ngại rằng một đứa trẻ lên nắm quyền sẽ biến phủ chúa thành công cụ trong tay các phe phái.

Ngọn lửa bất mãn nhanh chóng lan sang lực lượng quân Tam phủ, đội quân tinh nhuệ đóng tại kinh thành Thăng Long. Đây là lực lượng có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo vệ phủ chúa. Trong nhiều năm trước đó, quân Tam phủ đã không hài lòng với một số chính sách của Hoàng Đình Bảo cũng như sự lộng quyền của phe Đặng Thị Huệ.

Chỉ ít tuần sau khi Trịnh Cán lên ngôi, quân Tam phủ phát động cuộc binh biến nổi tiếng trong lịch sử. Cuộc nổi dậy diễn ra nhanh chóng và quyết liệt đến mức phe của Trịnh Cán gần như không kịp phản ứng. Các binh sĩ tràn vào kinh thành, tấn công những người ủng hộ Trịnh Cán và công khai tuyên bố ủng hộ Trịnh Khải.

Trong cơn hỗn loạn, Hoàng Đình Bảo bị bắt và giết chết. Nhiều thành viên chủ chốt của phe Đặng Thị Huệ cũng bị loại bỏ khỏi chính trường. Tuyên phi Đặng Thị Huệ bị bắt giam, còn Trịnh Cán bị phế truất chỉ sau một thời gian cực kỳ ngắn ngủi trên ngôi chúa.

Chiến thắng nhanh chóng thuộc về Trịnh Khải. Ông trở thành vị chúa mới của Đàng Ngoài. Tuy nhiên, cuộc đảo chính thành công ấy lại không mang đến sự ổn định như nhiều người kỳ vọng. Ngược lại, nó mở đầu cho giai đoạn suy thoái nhanh chóng của chính quyền họ Trịnh.

Chất xúc tác khiến nhà Trịnh sụp đổ

Điều đáng chú ý là sau biến cố năm 1782, quyền uy của phủ chúa bị tổn hại nghiêm trọng. Trước đó, các chúa Trịnh luôn duy trì hình ảnh một chính quyền mạnh mẽ và có khả năng kiểm soát tuyệt đối quân đội. Nhưng cuộc binh biến của quân Tam phủ cho thấy ngay lực lượng bảo vệ kinh thành cũng có thể nổi dậy và thay đổi người cầm quyền.

Sự kiện này làm suy giảm niềm tin của xã hội vào chính quyền trung ương. Các phe phái trong triều tiếp tục đấu đá, trong khi tình trạng tham nhũng và khủng hoảng tài chính ngày càng trầm trọng. Ở nhiều địa phương, các cuộc nổi dậy của nông dân liên tiếp nổ ra.

Bản thân Trịnh Khải cũng gặp nhiều khó khăn trong việc củng cố quyền lực. Mặc dù giành được ngôi chúa, ông phải đối mặt với một bộ máy hành chính chia rẽ và một đất nước đang rơi vào khủng hoảng. Những vấn đề tồn tại từ nhiều thập niên trước đó như thuế khóa nặng nề, đời sống nhân dân khó khăn và sự suy yếu của quân đội ngày càng trở nên nghiêm trọng.

Trong khi Đàng Ngoài chìm trong bất ổn, phong trào Tây Sơn ở phía Nam đang phát triển mạnh mẽ. Sau khi đánh bại nhiều thế lực lớn ở Đàng Trong, quân Tây Sơn bắt đầu hướng sự chú ý ra miền Bắc.

Năm 1786, bốn năm sau cuộc tranh giành quyền lực giữa Trịnh Khải và Trịnh Cán, Nguyễn Huệ dẫn quân tiến ra Bắc Hà. Chính quyền họ Trịnh, từng là thế lực quân sự hùng mạnh nhất Đại Việt, đã nhanh chóng sụp đổ trước sức tấn công của Tây Sơn. Trịnh Khải không thể tổ chức được sự kháng cự hiệu quả và cuối cùng phải bỏ chạy.

Khi lực lượng Tây Sơn tiến vào Thăng Long, chế độ chúa Trịnh tồn tại từ thế kỷ XVI chính thức chấm dứt. Trịnh Khải sau đó bị bắt và tự vẫn. Một dòng họ từng nắm thực quyền suốt hơn hai thế kỷ đã biến mất khỏi vũ đài chính trị.

Nhìn lại lịch sử, có thể thấy cuộc tranh giành giữa Trịnh Khải và Trịnh Cán không phải là nguyên nhân duy nhất khiến nhà Trịnh sụp đổ. Những khó khăn kinh tế, sự mục ruỗng của bộ máy cai trị và sự trỗi dậy của phong trào Tây Sơn mới là các nguyên nhân chủ yếu. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng kế vị năm 1782 lại đóng vai trò như chất xúc tác làm bộc lộ toàn bộ những điểm yếu vốn đã tồn tại từ lâu.

Việc phe phái công khai tranh đấu, quân đội can thiệp vào chính trị và quyền lực tối cao bị thay đổi chỉ trong vài tuần đã chứng minh rằng nền tảng cai trị của họ Trịnh không còn vững chắc. Cuộc tranh giành giữa Trịnh Khải và Trịnh Cán vì thế không chỉ là một cuộc xung đột gia tộc mà còn là hồi chuông báo tử cho cả một thiết chế quyền lực. Chỉ bốn năm sau biến cố ấy, nhà Trịnh sụp đổ hoàn toàn, khép lại một trong những chương dài nhất của lịch sử phong kiến Việt Nam.

------------------------

Tài liệu tham khảo:

Đại Việt sử ký toàn thư / Ngô Sĩ Liên.

Khâm định Việt sử Thông giám cương mục / Quốc sử quán triều Nguyễn.

Việt Nam sử lược / Trần Trọng Kim.