Chuyển đổi số báo chí: AI và tương lai tòa soạn hiện đại

Báo chí thế giới bước vào giai đoạn phát triển mới, nơi công nghệ không còn chỉ đóng vai trò hỗ trợ, mà trở thành động lực cốt lõi của hoạt động sản xuất, phân phối và tiêu thụ thông tin. Trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), tự động hóa (Automation), điện toán đám mây và phân tích hành vi độc giả… đang làm thay đổi mô hình vận hành của các tòa soạn trên toàn cầu.

Không còn câu hỏi "có dùng AI không", mà là "dùng như thế nào"

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, trong bài viết "Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số" công bố ngày 18/6/2026, đã đặt vấn đề này một cách trực diện: "Chuyển đổi số báo chí không thể hiểu đơn giản là lập thêm trang điện tử, mở tài khoản mạng xã hội hay trang bị thiết bị hiện đại. Đó phải là cuộc đổi mới toàn diện về tư duy lãnh đạo, mô hình tòa soạn, quy trình sản xuất, quản trị dữ liệu, phân phối nội dung, đo lường công chúng, kinh tế báo chí và văn hóa nghề nghiệp. Báo chí số không phải là báo chí cũ đặt lên nền tảng mới, mà là cách tổ chức mới trong bối cảnh mới."

Không đứng ngoài làn sóng đó, báo chí Việt Nam đứng trước yêu cầu chuyển mình toàn diện - không phải chỉ về công cụ và nền tảng, mà về tư duy, mô hình và văn hóa tòa soạn.

Sự phát triển bùng nổ của AI đang làm thay đổi sâu sắc cách sản xuất, phân phối và tiếp nhận thông tin. Trước đây, câu hỏi thường là "có nên dùng AI không", thì nay, bài toán đặt ra là "dùng như thế nào cho hiệu quả".

Ông Nguyễn Đức Lợi, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam, thẳng thắn khẳng định: "Hiện nay không còn đặt câu hỏi có sử dụng AI hay không nữa. Vấn đề là sử dụng như thế nào cho hiệu quả. AI chỉ là công cụ hỗ trợ chứ không thể thay thế người làm báo."

Đây là một bước ngoặt nhận thức không nhỏ. Từ chỗ lo ngại, dè dặt, thậm chí phủ nhận, giới làm báo Việt Nam đã chủ động tiếp nhận AI như một phần tất yếu của quy trình tác nghiệp - nhưng luôn đặt nó đúng vị trí: công cụ, không phải chủ thể.

Chuyển đổi số không phải "đặt báo cũ lên nền tảng mới"

Nhận thức đúng về AI mới chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ và cũng là thách thức thực sự nằm ở chỗ: Liệu các tòa soạn có dám và có thể tự làm mới mình một cách căn bản hay không.

Thứ trưởng Bộ VHTTDL Phan Tâm nhìn nhận, trong một môi trường thông tin đầy nhiễu loạn, chính những giá trị mà chỉ báo chí chuyên nghiệp mới có - khả năng kiểm chứng sự thật qua sự hiện diện và phán đoán của con người, tinh thần trách nhiệm nghề nghiệp gắn với nghĩa vụ pháp lý và đạo đức cụ thể, và sự dấn thân vì lợi ích đất nước và nhân dân - mới là thứ không một thuật toán nào được lập trình để cảm nhận hay thực hiện. Đó cũng là lợi thế cạnh tranh thực sự và bền vững của báo chí cách mạng Việt Nam trong kỷ nguyên số.

Ông Đặng Khắc Lợi, Phó Cục trưởng Cục Báo chí (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cho rằng, AI có thể hỗ trợ các tòa soạn tổng hợp thông tin, phân tích dữ liệu lớn, nhận diện xu hướng và hỗ trợ cá nhân hóa nội dung theo nhu cầu của từng nhóm độc giả - qua đó nâng cao cả chất lượng sản phẩm lẫn hiệu quả vận hành trong tiến trình chuyển đổi số.

Công nghệ góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động báo chí trong kỷ nguyên số. Ảnh: Dreamstime.

Thực tế, đến năm 2025, đã có khoảng 78,53% cơ quan báo chí xây dựng kế hoạch hoặc chương trình hành động về chuyển đổi số; hơn 70% cơ quan báo chí đã bố trí kinh phí phục vụ cho quá trình này. Những con số ấy phản ánh một sự chuyển động có chiều sâu trong toàn hệ thống - không còn là phong trào bề mặt.

Qua tìm hiểu của PV Tri thức và Cuộc sống, nhiều cơ quan báo chí có thể đang "chuyển đổi số" theo nghĩa hình thức - mở thêm kênh YouTube, lập tài khoản TikTok, gắn chatbot vào website - nhưng bên trong tòa soạn, quy trình làm việc, văn hóa kiểm chứng và cơ chế ra quyết định biên tập vẫn hoạt động theo lối cũ. Đó không phải chuyển đổi, mà chỉ là dán nhãn mới lên vỏ cũ.

Chuyển đổi số đích thực đòi hỏi mỗi tòa soạn phải xây dựng lại từ bên trong: quy trình sản xuất phải được thiết kế lại xung quanh dữ liệu và đa nền tảng; lãnh đạo tòa soạn phải kiến tạo chiến lược sản phẩm thay vì chỉ duyệt nội dung; và mỗi nhà báo phải vừa thành thạo công nghệ, vừa giữ nguyên bản lĩnh nghề nghiệp.

Dữ liệu - hạ tầng chiến lược của tòa soạn AI

Trong kiến trúc của một tòa soạn AI, dữ liệu ngày càng trở thành nguồn lực cốt lõi, bên cạnh năng lực tác nghiệp, hệ thống nguồn tin và kinh nghiệm biên tập. Dữ liệu không chỉ phục vụ sản xuất nội dung mà còn giúp tòa soạn hiểu rõ hơn các vấn đề của đời sống xã hội, nhận diện xu hướng và hỗ trợ quá trình ra quyết định dựa trên bằng chứng.

“Khi dữ liệu được quản trị và phân tích hiệu quả, báo chí không chỉ tăng sức thuyết phục mà còn có khả năng phát hiện những dấu hiệu bất thường, nhận diện vấn đề từ sớm trước khi chúng trở thành khủng hoảng hoặc lan rộng trên mạng xã hội”, nhà báo Lại Bá Hà, Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội, cho biết.

Theo nhà báo Lại Bá Hà, nhiều cơ quan báo chí lớn trên thế giới đã coi dữ liệu và AI là hạ tầng chiến lược trong quá trình chuyển đổi số. AP không chỉ ứng dụng dữ liệu có cấu trúc để tự động hóa một số loại hình nội dung, mà còn phát triển các nền tảng dữ liệu và quy trình làm việc thông minh phục vụ hoạt động báo chí. Reuters cũng đang thúc đẩy quá trình chuyển đổi thành một “tòa soạn vận hành bằng AI”, tích hợp các công nghệ trí tuệ nhân tạo vào cả quy trình sản xuất nội dung và phát triển sản phẩm.

Tuy nhiên, làm chủ dữ liệu không đơn thuần là đầu tư công nghệ hay tuyển dụng đội ngũ kỹ thuật. Điều quan trọng hơn là xây dựng văn hóa làm việc dựa trên dữ liệu và bằng chứng, nơi các quyết định biên tập được hỗ trợ bởi phân tích, xác minh và những căn cứ khách quan, thay vì chỉ dựa vào cảm tính hoặc áp lực từ các xu hướng trên mạng xã hội.

Không để AI làm phai nhạt giá trị nghề báo

Khi công nghệ AI được sử dụng nhiều, nguy cơ lớn nhất không đến từ bên ngoài tòa soạn - mà từ bên trong, khi người làm báo trao quá nhiều quyền kiểm soát cho máy móc.

Phó Cục trưởng Cục Báo chí Đặng Khắc Lợi cảnh báo: "Khi AI có khả năng tạo ra nội dung với mức độ chân thực ngày càng cao, nguy cơ xuất hiện tin giả, thông tin sai lệch, nội dung xuyên tạc hoặc các sản phẩm truyền thông giả mạo cũng gia tăng đáng kể".

Nhiều công nghệ Deepfake hiện nay có thể tạo ra hình ảnh, giọng nói và video giả mạo với độ chân thực rất cao - đặt ra yêu cầu mới về năng lực xác thực nguồn tin của từng nhà báo trong tòa soạn.

Nguy cơ tinh vi hơn và nguy hiểm hơn là sự lệ thuộc từ từ - khi nhà báo dần nhường lại cho AI những phán đoán lẽ ra chỉ con người mới được phép thực hiện. Việc phụ thuộc quá mức vào các công cụ tạo sinh có thể khiến người làm báo giảm khả năng tư duy độc lập, giảm tính sáng tạo và xa rời những yếu tố nhân văn vốn là bản chất của nghề báo.

Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam Nguyễn Đức Lợi cho rằng, AI không chịu trách nhiệm hành chính hay trách nhiệm pháp lý cho sản phẩm báo chí. Người chịu trách nhiệm cuối cùng vẫn là nhà báo và cơ quan báo chí.

Ông Nguyễn Mạnh Tuấn, Phó Trưởng Ban phụ trách Ban Kiểm tra, Hội Nhà báo Việt Nam, cho biết nhiều sai sót trong thời gian qua xuất phát từ việc lạm dụng AI nhưng thiếu khâu biên tập, kiểm chứng trước khi xuất bản. Một số tiêu đề thiếu chuẩn xác, nội dung sơ sài hoặc chưa bảo đảm tính định hướng là những biểu hiện cho thấy người làm báo chưa kiểm soát tốt công cụ công nghệ.

Bài học ở đây không phải là tránh xa AI, mà công cụ càng mạnh, kỷ luật nghề nghiệp càng phải nghiêm. Nếu AI giúp xử lý dữ liệu nhanh hơn thì nhà báo là người chịu trách nhiệm kiểm chứng, đánh giá và đặt thông tin trong bối cảnh xã hội cụ thể. Công nghệ có thể tạo ra nội dung nhưng không thể thay thế tư duy phản biện, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội của người làm báo.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Thủy, Ủy viên Ban Kiểm tra Hội Nhà báo Việt Nam, nguyên Trưởng phòng Quản lý báo chí, Cục Báo chí cũng khẳng định: "Công nghệ có thể hỗ trợ người làm báo rất nhiều, nhưng giá trị cốt lõi của báo chí vẫn nằm ở trách nhiệm xã hội, đạo đức nghề nghiệp và bản lĩnh chính trị của người cầm bút."

Hãng tin AP ứng dụng AI vào sản xuất tin tức

Hãng tin AP là một trong những đơn vị tiên phong ứng dụng AI vào sản xuất tin tức, sử dụng công nghệ tự động hóa để tạo các bản tin tài chính dựa trên dữ liệu doanh nghiệp từ hơn 10 năm nay, với nhiều công đoạn như chuyển giọng nói thành văn bản, dịch thuật tự động, xử lý dữ liệu lớn, gợi ý nội dung và hỗ trợ sản xuất các bản tin thể thao, tài chính dựa trên cơ sở dữ liệu có cấu trúc...

“Trí tuệ nhân tạo và tự động hóa đều có vai trò nhất định. AI tạo ra văn bản, hình ảnh, âm thanh và video theo yêu cầu, nhưng chưa đủ khả năng phân biệt giữa sự thật và hư cấu. Do đó, các tài liệu do trí tuệ nhân tạo tạo ra cần được kiểm duyệt cẩn thận, giống như tài liệu từ bất kỳ nguồn tin tức nào khác”, ông Derl McCrudden, Phó Chủ tịch kiêm Giám đốc sản xuất tin tức toàn cầu của Hãng tin AP chia sẻ.

Ông McCrudden chi tiết cách thức mà trí tuệ nhân tạo và tự động hóa được áp dụng vào hoạt động tin tức của tòa soạn, bao gồm việc sử dụng AI không chỉ như một công cụ thu thập tin tức, mà còn để tăng cường sự tương tác của khán giả. Tuy nhiên, AP vẫn duy trì sự kiểm soát và biên tập của con người đối với nội dung báo chí nhằm bảo đảm tính chính xác và độ tin cậy của thông tin.

"Trí tuệ nhân tạo thực sự là để hỗ trợ con người, chứ không phải thay thế họ”, ông McCrudden nhấn mạnh.

Chiến lược AI ba mũi nhọn của hãng thông tấn Reuters

Tại Reuters, AI đã trở thành một phần trong chiến lược phát triển tòa soạn khi định hình tương lai của báo chí với chiến lược trí tuệ nhân tạo ba mũi nhọn: Khuyến khích thử nghiệm trên toàn bộ nhân viên thông qua công cụ nội bộ Open Arena, chuyển đổi quy trình làm việc của tòa soạn và tích hợp các công cụ AI vào các nền tảng tương tác với khách hàng.

Theo dự báo năm 2026 của Viện Reuters, các tòa soạn đang hướng tới việc tích hợp AI vào hệ thống quản lý nội dung (CMS) và quy trình làm việc. Ảnh minh họa: unite.ai.

Chiến lược này là minh chứng cho việc chuyển đổi số an toàn của hãng tin Reuters, trong đó công nghệ hoạt động như một "trợ lý", thúc đẩy hiệu suất mà vẫn đề cao đạo đức nghề báo với nguyên tắc "con người luôn kiểm duyệt" nhằm đảm bảo nội dung do AI hỗ trợ tạo ra luôn chính xác và khách quan.

Reuters đã phát triển bộ công cụ dành cho tòa soạn nhằm nâng cao tốc độ, tính nhất quán và tác động biên tập. Trong đó, Fact Genie là một công cụ tóm tắt thông tin được hỗ trợ bởi trí tuệ nhân tạo; LEON là trợ lý tạo tiêu đề tin tức được hỗ trợ bởi trí tuệ nhân tạo và AVISTA (Hệ thống tìm kiếm, gắn thẻ và lưu trữ video/hình ảnh tự động) sử dụng công nghệ học máy để giúp các nhà báo nhanh chóng tìm kiếm, gắn thẻ và chỉnh sửa ảnh và video.

Phòng biên tập của Reuters tại Bangalore, Ấn Độ nổi lên như một trung tâm quan trọng cho báo chí ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dẫn đầu các thử nghiệm về kiểm chứng thông tin và cung cấp tin tức theo thời gian thực. Việc ứng dụng AI giúp tăng tốc trong toàn bộ tổ chức, với các công cụ mới nhanh chóng chuyển từ giai đoạn ý tưởng sang sử dụng hàng ngày. Tuy nhiên, niềm tin vẫn là yếu tố cốt lõi.

“Chúng tôi kiên quyết cam kết luôn có sự tham gia của con người để giám sát bất kỳ công việc nào được hỗ trợ bởi trí tuệ nhân tạo”, ông Euan Rocha, Trưởng văn phòng của hãng Reuters tại Bangalore, khẳng định.

Sự dịch chuyển mạnh sang nền tảng số và video

Bên cạnh AI, sự thay đổi trong hành vi tiếp nhận thông tin của công chúng cũng đang buộc báo chí phải đổi mới.

Báo cáo của Viện Reuters cho thấy lượng công chúng tiếp cận tin tức qua truyền hình, báo in và website báo chí truyền thống tiếp tục suy giảm trong khi mạng xã hội và nền tảng video đã trở thành nguồn tin tức chủ đạo của giới trẻ toàn cầu.

Theo báo cáo thường niên do Viện nghiên cứu báo chí Reuters thuộc Đại học Oxford công bố ngày 16/6, 54% số người được khảo sát cho biết họ đã tiếp cận tin tức thông qua mạng xã hội hoặc các nền tảng video trong tuần trước thời điểm khảo sát.

Nếu tính thêm các chatbot trí tuệ nhân tạo như ChatGPT, tỷ lệ này tăng lên 56%, so với 52% tiếp cận tin tức qua truyền hình, 51% qua các ứng dụng hoặc trang web của các cơ quan báo chí và 21% qua phát thanh.

Điều này buộc các cơ quan báo chí phải phát triển mô hình như "Mobile-first" (Ưu tiên thiết bị di động), "Video-first" (Ưu tiên video) và "Social-first" (Ưu tiên mạng xã hội). Đây được xem là sự dịch chuyển tất yếu của báo chí hiện đại. Thay vì thụ động chờ độc giả truy cập website, các cơ quan báo chí chủ động đưa tin tức chất lượng, định dạng tối ưu đến nơi công chúng đang tập trung nhiều nhất.

Từ báo chí tự động hóa đến báo chí ứng dụng AI tạo sinh

Một trong những xu hướng nổi bật của báo chí thế giới hiện nay là sự chuyển dịch từ Automated Journalism (báo chí tự động hóa) sang Generative AI Journalism (báo chí ứng dụng AI tạo sinh).

Nếu báo chí tự động hóa trước đây chủ yếu sử dụng các hệ thống tạo ngôn ngữ tự nhiên (NLG) để tự động sản xuất các bản tin dựa trên dữ liệu có cấu trúc như kết quả thể thao, báo cáo tài chính hay dữ liệu thời tiết, thì AI tạo sinh ngày nay tham gia sâu hơn vào toàn bộ quy trình sản xuất tin tức, có khả năng hỗ trợ xử lý cả dữ liệu phi cấu trúc, tạo bản nháp bài viết, tóm tắt tài liệu, đề xuất tiêu đề, xây dựng nội dung đa phương tiện và hỗ trợ phân phối tin tức trên nhiều nền tảng.

Theo nghiên cứu "Generative AI and the New Landscape of Automated Journalism" công bố năm 2025, báo chí toàn cầu đang bước vào giai đoạn mới, trong đó AI không chỉ tham gia vào một khâu riêng lẻ mà dần trở thành một phần của toàn bộ quy trình sản xuất tin tức. Nghiên cứu tổng hợp 185 công trình khoa học giai đoạn 2012–2024 cho thấy các tòa soạn đang chuyển từ mô hình tự động hóa các bản tin dữ liệu sang khai thác AI tạo sinh để hỗ trợ phóng viên trong quá trình thu thập thông tin, phân tích dữ liệu, xây dựng nội dung và tương tác với độc giả.

AI đang dần trở thành “trợ lý tòa soạn” trong thời kỳ báo chí số. Ảnh: dig.watch.

Tuy nhiên, các chuyên gia đều nhấn mạnh rằng vai trò của nhà báo vẫn không thể thay thế, đặc biệt trong việc kiểm chứng thông tin, đánh giá bối cảnh, bảo đảm tính chính xác và tuân thủ các chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp. Xu hướng chủ đạo hiện nay không phải là “AI thay thế nhà báo” mà là “AI tăng cường năng lực cho nhà báo”, giúp các tòa soạn nâng cao hiệu quả hoạt động trong môi trường truyền thông số ngày càng cạnh tranh.

AI có thể hỗ trợ quá trình làm báo nhanh hơn, thông minh hơn, nhưng giá trị cốt lõi của báo chí - tính xác thực, khách quan và trách nhiệm với công chúng - vẫn phải thuộc về con người.

Hồng Phương - An An