Theo tờ trình của Chính phủ, việc xây dựng một chương trình MTQG tổng thể nhằm tích hợp 4 chương trình về phát triển văn hóa; giáo dục và đào tạo; xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo, phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển.

Đề xuất tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia

Chính phủ đề xuất tên gọi chương trình sau tích hợp là Chương trình MTQG phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035.

Chương trình được thiết kế với 7 nhóm nhiệm vụ trọng tâm. Tổng nguồn lực dự kiến huy động thực hiện trong giai đoạn 2026-2030 là 808.558 tỷ đồng, trong đó ngân sách trung ương khoảng 345.000 tỷ đồng.

Chính phủ đề xuất giao Chính phủ rà soát, cơ cấu lại từng nguồn vốn, loại bỏ các nội dung trùng lặp và những nhiệm vụ mang tính thường niên; phấn đấu cơ cấu nguồn ngân sách nhà nước khoảng 75% vốn đầu tư công và 25% kinh phí thường xuyên, bảo đảm phân bổ, sử dụng ngân sách có trọng tâm, trọng điểm và phù hợp khả năng giải ngân.

Theo phương án tổ chức thực hiện, Bộ Nông nghiệp và Môi trường dự kiến là cơ quan điều phối chung, giúp việc Ban Chỉ đạo Trung ương. Các bộ quản lý ngành chịu trách nhiệm về mục tiêu, chỉ tiêu, chính sách, tiêu chuẩn, sản phẩm đầu ra và đánh giá kết quả theo lĩnh vực, không thực hiện tầng trung gian trong phân bổ, giao vốn và quyết toán của địa phương.

Bộ Tài chính có trách nhiệm tổng hợp nguồn lực, phân bổ, điều chỉnh, điều chuyển vốn và tổng hợp kết quả. Địa phương được chủ động lựa chọn danh mục, thứ tự ưu tiên, phân bổ chi tiết, điều chỉnh vốn và phương thức thực hiện; đồng thời chịu trách nhiệm toàn diện về đối tượng, giá, khối lượng, chất lượng, tiến độ, hiệu quả và vận hành sau đầu tư.

Tránh “gộp cơ học”

Trình bày báo cáo thẩm tra sơ bộ tờ trình của Chính phủ, Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Lâm Văn Mẫn cho biết, Thường trực Hội đồng Dân tộc nhất trí với sự cần thiết tích hợp 4 chương trình nhằm thu gọn đầu mối, khắc phục tình trạng giao thoa, đồng thời đẩy nhanh phân bổ và giải ngân nguồn lực.

Tuy nhiên, ông lưu ý việc tích hợp phải quán triệt đúng chỉ đạo của Bộ Chính trị, theo hướng hình thành một chương trình tổng thể trên cơ sở tích hợp thực chất, không chỉ gộp đầu mối hoặc đặt 4 chương trình vào một “vỏ” chung.

Việc tích hợp cũng không được làm giảm mục tiêu, quyền lợi và mức độ ưu tiên đối với từng lĩnh vực, địa bàn và nhóm đối tượng, đặc biệt là các chính sách đặc thù dành cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Đối với tổng nguồn lực 808.558 tỷ đồng, Chính phủ đề xuất cho giai đoạn 2026-2030, cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ cơ sở xác định, lượng hóa phần tiết kiệm do giảm đầu mối và có phương án xử lý 17.241,8 tỷ đồng vốn kéo dài sang năm 2026, trong khi đến ngày 31/7 mới giải ngân khoảng 23%.

Thường trực Hội đồng Dân tộc tán thành chủ trương giảm chi quản lý, tăng nguồn lực đầu tư, song cho rằng tỷ lệ 75% vốn đầu tư công và 25% kinh phí thường xuyên không nên áp dụng một cách cơ học, bởi có thể làm giảm nguồn lực dành cho hỗ trợ sinh kế, phát triển sản xuất, giáo dục, y tế, văn hóa và các chính sách đặc thù.

Với các địa phương nhận bổ sung cân đối từ ngân sách trung ương trên 70%, cơ quan thẩm tra đề nghị mức vốn đối ứng không quá 10%; đồng thời tiếp tục ưu tiên ở mức cao nhất cho các vùng khó khăn, đặc biệt khó khăn, an toàn khu, biên giới và hải đảo.

Về tổ chức thực hiện, Thường trực Hội đồng Dân tộc cho rằng cần một cơ quan điều phối chung nhưng không tạo thêm tầng nấc trung gian. Cơ quan này đề nghị cân nhắc giao Bộ Tài chính làm đầu mối tổng hợp, điều phối; các bộ quản lý ngành tập trung hướng dẫn chuyên môn.

Cơ quan thẩm tra cũng tán thành nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, nhưng cho rằng việc phân cấp phải nằm trong phạm vi mục tiêu, đối tượng, nguyên tắc ưu tiên và nguồn lực đã được quy định, đồng thời gắn với công khai dữ liệu, trách nhiệm giải trình và kết quả đầu ra.

Chuyển từ quản lý dự án sang quản lý theo kết quả

Phát biểu tại phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh chủ trương tích hợp 4 chương trình nhằm khắc phục tình trạng manh mún, chồng chéo, giảm chi phí tuân thủ hành chính và đẩy mạnh phân cấp trong quản lý vốn ngân sách.

Theo Chủ tịch Quốc hội, trước đây có quá nhiều văn bản hướng dẫn từ nhiều bộ, ngành và địa phương, dẫn đến thủ tục lòng vòng, giải ngân chậm. Vì vậy, cần chuyển từ phương thức phân bổ theo dự án chi tiết sang giao vốn trọn gói.

Theo hướng này, Trung ương tập trung ban hành mục tiêu đầu ra, tiêu chí và định mức ngân sách; địa phương chủ động điều hòa vốn giữa các dự án thành phần để thực hiện mục tiêu được giao.

Về đầu mối quản lý, Chủ tịch Quốc hội lưu ý cần tránh tình trạng “gộp cơ học” ở Trung ương nhưng bên dưới vẫn tồn tại nhiều ban quản lý riêng. Ông gợi mở việc thành lập một văn phòng điều phối chung ở cấp Trung ương, đóng vai trò như một “một cửa” cho địa phương.

Chủ tịch Quốc hội cũng đề nghị xây dựng hệ thống dữ liệu giám sát, đẩy mạnh số hóa, áp dụng quản lý rủi ro và giám sát theo thời gian thực, thay cho phương thức báo cáo giấy định kỳ.

Kết quả giải ngân, mức độ hoàn thành chỉ tiêu và các chỉ số đầu ra cần được cập nhật liên tục để có thể kịp thời điều chuyển vốn từ nơi giải ngân chậm sang nơi thực hiện tốt.

“Khi vốn được đưa xuống, địa phương nào cũng phải phấn đấu thi đua để giải ngân. Nếu không thì trong một quý hoặc 6 tháng, Trung ương sẽ điều chỉnh vốn từ địa phương làm không tốt sang địa phương làm tốt”, Chủ tịch Quốc hội nêu.

Dự kiến, chủ trương tích hợp 4 chương trình MTQG thành một chương trình MTQG sẽ được trình Quốc hội xem xét tại đợt 2 của kỳ họp không thường lệ.