Tình trạng thiếu sách giáo khoa (SGK) trước và sau khai giảng năm học 2026-2027 khiến nhiều phụ huynh phải xếp hàng mua sách cho con. Theo NXB Giáo dục Việt Nam, đây là một “sự cố” không ai mong muốn, xuất phát từ khoảng cách lớn giữa số liệu dự báo và nhu cầu thực tế, cùng những thay đổi liên quan đến chủ trương miễn phí SGK tại một số địa phương.

Trao đổi với Báo Tri thức và Cuộc sống, NXB Giáo dục Việt Nam cho biết đến ngày 20/7, đơn vị đã in 99% sản lượng theo kế hoạch, tương ứng 204,47 triệu bản phục vụ hơn 18,77 triệu học sinh; đã phát hành về các địa phương 85,15% sản lượng theo nhu cầu đăng ký và triển khai in 13,3 triệu bản dự phòng.

Tuy nhiên, tổng nhu cầu phát sinh trong năm học 2026-2027 lên tới 69.872.905 bản, tăng 39,7% so với dự báo ban đầu và vượt mức dự phòng tối đa 30%. Tính đến 18 giờ ngày 14/9/2026, các địa phương còn thiếu 3.916.370 cuốn SGK, gồm cả tập 1 và tập 2, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu.

Khoảng trống giữa dự báo và thực tế đã khiến đơn vị xuất bản… không kịp trở tay, đặc biệt, khi nhu cầu tăng đột ngột vào cận khai giảng.

Nhu cầu phát sinh SGK tăng gần 40% so với dự báo ban đầu

Theo NXB Giáo dục Việt Nam, quy trình hằng năm là các trường tổng hợp nhu cầu mua SGK của phụ huynh, báo cáo Sở Giáo dục và Đào tạo và địa phương. Trước ngày 30/7, các Sở và địa phương thông báo nhu cầu SGK cho Bộ GD&ĐT và NXB Giáo dục Việt Nam. Trên cơ sở đó, NXB dự báo nhu cầu, tổ chức đấu thầu và in sách.

Với năm học 2026-2027, toàn bộ đơn hàng các địa phương đăng ký trước ngày 30/7 đã được đáp ứng 100%. Hệ thống cũng đã chuẩn bị khoảng 30% lượng sách dự phòng.

Tuy nhiên, đến ngày 30/7, các địa phương tiếp tục phát sinh 7 đợt đặt hàng. Có thời điểm, lượng đặt thêm khiến tổng nhu cầu tăng gần 40% so với số lượng ban đầu.

NXB Giáo dục Việt Nam cho rằng, việc thống kê, dự báo và cập nhật nhu cầu của một số địa phương chưa sát thực tế. Theo nguồn tin riêng của NXB, thậm chí có địa phương chưa thực hiện việc rà soát, báo cáo tình trạng cung ứng SGK theo cả hai đợt mà Bộ GD&ĐT yêu cầu.

Một yếu tố khác cũng được NXB Giáo dục Việt Nam đề cập là theo Chương trình Giáo dục Phổ thông 2018, các trường học phổ thông sẽ tự lựa chọn các môn học tự chọn để giảng dạy tại cơ sở giáo dục. Như vậy, nếu các trường chưa quyết định môn học tự chọn và thông báo nhu cầu sách môn học này để đặt hàng lượng SGK tương ứng, không một đơn vị in ấn phát hành nào có thể chủ động dự đoán nhu cầu về nhóm sách này.

Chờ sách miễn phí, nhu cầu SGK dồn vào sát khai giảng

Theo NXB Giáo dục Việt Nam, một “nút thắt” khác liên quan đến kế hoạch triển khai chính sách miễn phí SGK tại nhiều địa phương.

Tính đến ngày 12/9/2026, cả 10 địa phương dự kiến thực hiện chính sách miễn phí SGK trong năm học 2026-2027 đều chưa triển khai được. Đây cũng là nhóm địa phương xuất hiện nhiều điểm nóng về cung ứng SGK.

Đến sát thời điểm khai giảng, nhiều địa phương mới công bố chính sách miễn phí SGK cho một số nhóm đối tượng; với học sinh nói chung, việc miễn phí SGK sẽ được thực hiện từ năm học 2027-2028.

Điều này, là một nguyên nhân khiến việc khảo sát nhu cầu SGK tại địa phương không sát thực tế. Số liệu báo cáo lên Bộ GD&ĐT và thông báo cho NXB về nhu cầu SGK năm học 2026-2027 thấp hơn nhu cầu thực tế.

NXB Giáo dục Việt Nam dẫn Điều 33 Nghị định số 271/2026/NĐ-CP, Quy định về miễn phí sách giáo khoa giáo dục phổ thông và miễn học phí, giáo trình môn học Giáo dục quốc phòng và an ninh tại cơ sở giáo dục đại học, giáo dục nghề nghiệp. Theo đó, yêu cầu Ủy ban nhân dân cấp tỉnh phê duyệt kế hoạch dự báo nhu cầu SGK hằng năm trước ngày 30/10 để làm căn cứ lập dự toán; đồng thời bảo đảm sách được nhập kho thư viện các cơ sở giáo dục chậm nhất ngày 15/6.

Nghị định này ban hành ngày 03/07/2026, đồng nghĩa rằng, nếu địa phương không chủ động phương án từ trước, việc triển khai chủ trương miễn phí SGK chưa thể thực hiện vào năm học này.

Vậy nhưng, việc truyền thông cho phụ huynh chưa kịp thời, dẫn đến tình trạng phụ huynh không đặt sách từ sớm mà chờ vào SGK miễn phí. Việc phụ huynh phải xếp hàng dài đi mua SGK tại các địa phương dự định miễn phí SGK có nguyên nhân từ thực tế này.

Với một vài địa phương vẫn quyết tâm triển khai miễn phí SGK cho một số nhóm đối tượng ưu tiên, đến thời điểm cận năm học mới, các địa phương mới đưa ra số lượng SGK đặt mua để đưa vào các thư viện.

"Số lượng sách đặt mới này bị đánh đồng với việc thiếu sách giáo khoa trong khi không thể có hàng trăm ngàn đầu sách xuất hiện để ngay lập tức đáp ứng các yêu cầu vào phút chót như vậy", NXB Giáo dục Việt Nam lý giải.