Bộ GD&ĐT đang lấy ý kiến đề xuất thi tuyển vào lớp 10 chỉ với hai môn Toán và Ngữ văn. Giảm môn thi để giảm áp lực là một mục tiêu chính đáng. Nhưng đằng sau một thay đổi tưởng như đơn giản ấy là câu chuyện lớn hơn rất nhiều: Kỳ thi sẽ khiến học sinh học như thế nào?

Phóng viên Báo Tri thức và Cuộc sống đã có cuộc trao đổi với chuyên gia giáo dục Đinh Đức Hiền xoay quanh vấn đề này.

Áp lực không nằm ở số môn thi, mà ở mức độ cạnh tranh

- Thưa chuyên gia, trước đề xuất giảm số môn thi vào lớp 10 xuống còn 2 môn Toán và Ngữ văn nhằm giảm áp lực cho học sinh, ông đánh giá như thế nào về tác động thực sự của thay đổi này?

Áp lực tuyển sinh lớp 10 không nằm chủ yếu ở số môn thi, mà ở mức độ cạnh tranh. Khi số học sinh muốn vào những trường có sức hút lớn vẫn vượt quá số chỗ học, giảm một môn thi không làm thay đổi bản chất cuộc cạnh tranh. Thậm chí, khi chỉ còn Toán và Văn, áp lực rất có thể tập trung mạnh hơn vào hai môn này. Học thêm chưa chắc giảm, mà chỉ chuyển hướng. Điều đáng bàn không phải chỉ là giảm bao nhiêu môn, mà là giảm được bao nhiêu áp lực thực chất cho học sinh.

- Liệu việc thu hẹp số môn thi có ảnh hưởng đến tâm lý và định hướng học tập của học sinh trong nhà trường hay không, thưa chuyên gia?

Về nguyên tắc, phải là "học gì, thi nấy". Nhưng trong thực tế giáo dục Việt Nam, "thi gì, học nấy" vẫn là một quy luật rất mạnh. Môn nào quyết định cơ hội vào lớp 10 thì học sinh dành nhiều thời gian hơn, phụ huynh đầu tư nhiều hơn, nhà trường quan tâm nhiều hơn.

Vì vậy, nếu trong nhiều năm chỉ thi Toán và Ngữ văn, liệu các môn Khoa học tự nhiên, Lịch sử, Địa lý, Ngoại ngữ, Tin học, Công nghệ có dần bị xem nhẹ trong những năm cuối THCS? Không thể khẳng định điều đó chắc chắn xảy ra, nhưng đây là nguy cơ chính sách cần tính đến. Bởi đôi khi không cần một văn bản yêu cầu học lệch, chính cách đánh giá đã đủ tạo ra động lực học lệch.

Giảm áp lực không được thu hẹp cơ hội khám phá năng lực của học sinh

- Đặt trong bức tranh chung về định hướng phát triển giáo dục và nguồn nhân lực đất nước, việc chỉ thi 2 môn sẽ đặt ra những thách thức gì, thưa chuyên gia?

Cần nhìn xa hơn kỳ thi, tới mục tiêu phát triển con người và đất nước. Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 yêu cầu học sinh bước vào THPT có khả năng lựa chọn môn học phù hợp với năng lực, sở trường và định hướng nghề nghiệp. Nhưng muốn lựa chọn đúng, trước hết phải được học đủ rộng để khám phá chính mình. Không thể kỳ vọng một học sinh yêu thích khoa học nếu các em ngày càng ít đầu tư và trải nghiệm trong những lĩnh vực khoa học. Đất nước đang xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những động lực phát triển chiến lược.

Toán rất quan trọng, nhưng STEM không chỉ có Toán. Nguồn nhân lực cho trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học hay tự động hóa không bắt đầu từ giảng đường đại học. Nó bắt đầu từ sự tò mò khoa học và những trải nghiệm học tập ở phổ thông.

Tương tự, khi đang thực hiện mục tiêu đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học, việc tiếng Anh không còn tham gia kỳ thi chuyển cấp cũng cần đi kèm cơ chế đủ mạnh để duy trì động lực và chất lượng học ngoại ngữ. Không nhất thiết phải thi tiếng Anh mới học tốt tiếng Anh. Nhưng cũng không thể bỏ qua sức mạnh định hướng của thi cử trong điều kiện thực tế hiện nay.

-Từ những phân tích trên, theo chuyên gia, liệu chúng ta có nên giữ bài thi thứ ba hay triển khai phương án nào khác?

Có thể nghiên cứu một bài đánh giá năng lực nền tảng, kiểm tra khả năng đọc hiểu, suy luận, vận dụng kiến thức khoa học, xã hội, ngoại ngữ và công nghệ ở mức cơ bản. Nhưng đây không phải phương án không có rủi ro. Nếu bài tổng hợp trở thành việc gom kiến thức của 6,7 môn, phụ huynh hoàn toàn có thể đổ xô cho con học thêm cả 6,7 môn. Khi ấy, chống học lệch lại biến thành học thêm diện rộng.

Vì vậy, bài đánh giá này chỉ đáng triển khai khi được thử nghiệm và chứng minh có giá trị thực chất, không kích thích một cuộc đua luyện thi mới. Nếu chưa đủ điều kiện, thi hai môn vẫn có thể là lựa chọn phù hợp, nhưng phải đi kèm những công cụ bảo đảm chất lượng học tập toàn diện ở THCS.

Một chính sách thi cử tốt không chỉ được đánh giá bằng việc kỳ thi diễn ra nhẹ nhàng trong hai ngày, mà còn bằng cách nó tác động đến việc học của hàng triệu học sinh trong nhiều năm trước đó. Giảm áp lực là cần thiết. Nhưng giảm áp lực không được đồng nghĩa với thu hẹp cơ hội khám phá năng lực của học sinh. Bởi thi cử suy cho cùng chỉ là công cụ. Điều cần bảo vệ không phải là hai môn hay ba môn, mà là mục tiêu giáo dục mà kỳ thi ấy phục vụ.

Xin cảm ơn chuyên gia về những chia sẻ rất tâm huyết và sâu sắc!