'Quả bom hẹn giờ' tại nền kinh tế nghìn tỷ USD duy nhất ở Đông Nam Á: Chứng khoán thê thảm, nhà đầu tư tháo chạy, thanh niên thất nghiệp đi làm xe ôm, cựu bộ trưởng cảnh báo kinh tế đang sát bờ vực

Novri Putra tốt nghiệp đại học tại Jakarta năm ngoái với tấm bằng công nghệ thông tin và mong muốn tìm được một công việc ổn định.

Anh có lý do để tin rằng mình đang đi đúng hướng. Khi vào đại học năm 2018, Putra chứng kiến nền kinh tế Indonesia tăng trưởng mạnh, ngành công nghệ bùng nổ và nhu cầu tuyển dụng kỹ sư phần mềm tăng cao.

Nhưng thời “huy hoàng" đó đã qua. Ở tuổi 28, Putra hiện làm việc cho một công ty công nghệ, song không phải với vai trò lập trình viên web như mong đợi. Thay vào đó, anh chạy xe ôm công nghệ, kiếm khoảng 220 USD (5,7 triệu VNĐ) mỗi tháng.

Câu chuyện của Putra phản ánh những thách thức lớn hơn tại Indonesia, nơi nền kinh tế từng được đánh giá cao về sự ổn định đang xuất hiện nhiều dấu hiệu đáng lo ngại.

Giống như các nước láng giềng Đông Nam Á, Indonesia chịu tác động từ cuộc chiến tại Iran và thuế quan của Mỹ. Lạm phát tăng, tình trạng thiếu nhiên liệu lan rộng tại nhiều thành phố. Tuy nhiên, các chính sách dưới thời Tổng thống Prabowo Subianto đang khiến tình hình thêm phức tạp.

Cuối tuần trước, thị trường tài chính Indonesia chao đảo sau khi MSCI cảnh báo có thể loại nước này khỏi các chỉ số tham chiếu. Những chỉ số này định hướng quyết định đầu tư của các nhà quản lý quỹ trên toàn cầu. Chứng khoán Indonesia lập tức giảm hơn 11% trong phiên 16/10, đánh dấu mức giảm mạnh nhất trong một ngày kể từ cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1998. Đà bán tháo tiếp diễn hôm 19/10, kéo thị trường giảm gần 4%.

Một thập kỷ trước, quốc gia gần 290 triệu dân này được xem là điểm đến tương đối an toàn trong bối cảnh nhiều thị trường mới nổi khác phải đối mặt với khủng hoảng tiền tệ và siêu lạm phát. Dù Indonesia vẫn công bố tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, các chỉ báo khác lại cho thấy bức tranh kém tích cực.

Quy mô tầng lớp trung lưu đã giảm khoảng 19% so với mức đỉnh. Tỷ lệ tiết kiệm của nhóm thu nhập thấp lao dốc, trong khi tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên duy trì quanh 17%, thuộc nhóm cao nhất châu Á.

Giới chuyên gia cảnh báo Indonesia đang ở thời điểm dễ bùng phát bất ổn nhất kể từ năm 1998.

“Đây là một quả bom hẹn giờ”, Ferry Latuhihin, cựu kinh tế trưởng Ngân hàng International Indonesia và thành viên hội đồng tư vấn cho ông Prabowo trước khi chính quyền mới nhậm chức, nhận định.

Các chuyên gia cho rằng biến động thị trường sẽ không lan sang những nước trong khu vực. Phillip Wool, người đứng đầu bộ phận nghiên cứu và quản lý danh mục tại công ty đầu tư Rayliant của Mỹ, nhận định những lo ngại của MSCI chủ yếu liên quan đến Indonesia. Nước này chỉ chiếm tỷ trọng nhỏ trong danh mục của phần lớn nhà đầu tư vào các thị trường mới nổi. “Rủi ro này thực sự chỉ tập trung ở Indonesia”, ông nói.

Tuy nhiên, tác động kinh tế có thể lan rộng hơn. Indonesia là nhà sản xuất dầu cọ, niken và búp bê Barbie lớn nhất thế giới, đồng thời là nhà xuất khẩu lớn về than nhiệt, đồng và khí tự nhiên. Một cuộc khủng hoảng kinh tế có thể làm gián đoạn sản xuất xe điện, đồng thời đẩy giá thực phẩm, hàng tiêu dùng và năng lượng toàn cầu lên cao.

Thomas Lembong, cựu bộ trưởng thương mại Indonesia, cảnh báo quá nhiều vấn đề đang xảy ra cùng lúc. “Chúng ta đang ngày càng tiến gần đến bờ vực”, ông nói.

Bất ổn kinh tế đã phơi bày những điểm yếu mà giới chức Indonesia chưa giải quyết được.

Giá dầu cao và lãi suất Mỹ tăng khiến dòng USD chảy khỏi Indonesia, gây sức ép lên đồng nội tệ rupiah. Nước này dễ bị tổn thương do phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu các mặt hàng thiết yếu.

Dù vậy, Tổng thống Prabowo vẫn thúc đẩy các chương trình trợ cấp, làm gia tăng áp lực lên ngân sách và khiến giới đầu tư lo ngại. Một ví dụ là chương trình cung cấp bữa ăn miễn phí cho hơn 80 triệu học sinh, với chi phí ước tính lên tới 30 tỷ USD mỗi năm.

Harris Turino, một nghị sĩ đối lập, cho rằng chỉ cần tạm dừng chương trình trong ba ngày, chính phủ có thể tiết kiệm đủ tiền để chi trả học phí đại học cho 20.000 sinh viên trong suốt 10 năm.

Nhà đầu tư cũng bày tỏ hoài nghi khi ông Prabowo thúc đẩy việc quốc hữu hóa tài sản và sử dụng một quỹ đầu tư quốc gia mới thành lập để triển khai chương trình nghị sự của mình.

Trong cảnh báo hôm 15/10, MSCI viện dẫn tình trạng “thiếu các biện pháp thực thi có ý nghĩa” đối với hành vi thao túng thị trường. Tổ chức này cho biết đã bắt đầu tham vấn về khả năng hạ bậc thị trường Indonesia xuống cùng nhóm với những quốc gia chịu lệnh trừng phạt quốc tế hoặc trải qua bất ổn kinh tế kéo dài.

Thông điệp được đưa ra khá rõ ràng: Indonesia đang bị xem là một thị trường đầu tư thiếu độ tin cậy.

Cảnh báo của MSCI xuất hiện sau khi 2 tổ chức xếp hạng tín nhiệm Moody’s và Fitch hạ triển vọng tín nhiệm của Indonesia từ ổn định xuống tiêu cực hồi đầu năm. Giá trị thị trường chứng khoán nước này đã giảm gần 40% từ đầu năm, đưa Indonesia vào nhóm thị trường hoạt động kém nhất thế giới. Hôm 16/10, đồng rupiah lần đầu vượt ngưỡng tâm lý quan trọng 18.000 rupiah đổi một USD.

Tháng trước, ông Prabowo tỏ ra khó chịu khi phóng viên chất vấn về khả năng hạ bậc thị trường.

“Chẳng lẽ chúng ta phải để một vài người quyết định xếp hạng của mình? Chúng ta không phải là bên có quyền quyết định sao?”, ông nói. “Chúng ta là một quốc gia có chủ quyền. Tại sao những người ở cách xa hàng nghìn cây số, chẳng hiểu gì về chúng ta, lại có thể đưa ra xếp hạng?”.

Trước đại dịch, Indonesia được các nhà đầu tư quốc tế đánh giá cao nhờ tuân thủ nghiêm ngưỡng trần thâm hụt ngân sách, qua đó giữ nợ chính phủ ở mức khoảng 30% GDP. Ngân hàng trung ương cũng được xem là một cơ quan độc lập và ổn định.

Tuy nhiên, việc một loạt nhà hoạch định chính sách chủ chốt rời nhiệm sở đột ngột đã khiến giới đầu tư lo lắng. Tháng 9/2025, ông Prabowo miễn nhiệm Bộ trưởng Tài chính Sri Mulyani, người từng được đánh giá là nhân tố bảo đảm sự ổn định dưới thời cựu Tổng thống Joko Widodo. Tháng 7 năm nay, thống đốc ngân hàng trung ương được đánh giá cao cũng bất ngờ từ chức.

Giới kinh tế học đồng thời đặt câu hỏi về độ tin cậy của số liệu thống kê chính thức. Công ty nghiên cứu độc lập Capital Economics nhận định mức tăng trưởng nhanh hơn trong quý 4 năm ngoái “khó dung hòa” với các dữ liệu khác cho thấy nền kinh tế đang suy yếu.

Trong thực tế, nhiều người Indonesia cho biết họ đã cảm nhận rõ những dấu hiệu suy thoái.

Muhammad Fajar, 21 tuổi, bán hàng rong tại trung tâm Jakarta, nói đã nộp hồ sơ vào hơn 100 công ty nhưng không nhận được phản hồi. Anh tốt nghiệp trường trung học nghề chuyên ngành kỹ thuật xe máy 3 năm trước và sẵn sàng làm gần như bất kỳ công việc nào.

“Tôi thực sự cảm thấy mình đã tụt xuống một tầng lớp thấp hơn”, Fajar nói trong.

Reinita Hariyanti, nhà sáng lập tổ chức hỗ trợ người lao động mất việc, cho biết làn sóng sa thải vốn từng chỉ tập trung ở các công ty khởi nghiệp công nghệ nay đã lan sang những ngành khác. Số lượng việc làm chính thức đang thu hẹp, trong khi ngày càng nhiều người tìm việc.

Ngay cả những người còn việc làm cũng phải thắt chặt chi tiêu.

Cut Erika Ananda Fatimah, giảng viên đại học 52 tuổi với thu nhập khoảng 820 USD (21 triệu VNĐ) mỗi tháng, cho biết đã từ bỏ nhiều thú vui trước đây như uống cà phê Starbucks, đi du lịch Malaysia, mua quần áo và tập gym. Xu hướng thắt chặt chi tiêu này gây sức ép lên nền kinh tế vốn phụ thuộc lớn vào tiêu dùng trong nước.