Nghị định 134/2026/NĐ-CP quy định công thức tính tiền bản quyền hằng năm dựa trên mức lương cơ sở nhân với hệ số điều chỉnh. Từ ngày 1/7/2026, khi mức lương cơ sở được điều chỉnh lên 2,53 triệu đồng/tháng, mức tiền bản quyền của các cơ sở kinh doanh cũng có sự thay đổi.

Đáng chú ý, không phải đến ngày 1/7/2026 pháp luật mới bắt đầu yêu cầu trả tiền bản quyền mà trước đó đã được đặt ra trong Luật Sở hữu trí tuệ và Nghị định 17/2023/NĐ-CP. Tuy nhiên, việc mức phí tăng khiến nhiều chủ cơ sở kinh doanh quán cà phê, nhà hàng tính đến phương án sử dụng nhạc AI trong hoạt động kinh doanh.

Ông Đỗ Thành Doanh, chủ một quán cà phê tại Hải Phòng cho biết, trước đây quán đã đăng ký các dịch vụ như Spotify Premium, YouTube Premium. Tuy nhiên khi tìm hiểu ông được biết các gói thuê bao này chủ yếu cấp quyền sử dụng cho mục đích cá nhân, trong khi quán cà phê vẫn phải tuân thủ các quy định về quyền tác giả và quyền liên quan. Theo chủ quán này, ông đang tính phương án phát nhạc AI để phục vụ hoạt động kinh doanh trong thời gian tới.

Việc nhiều quán cà phê, nhà hàng và cơ sở kinh doanh băn khoăn về nghĩa vụ trả tiền bản quyền âm nhạc đang thu hút sự quan tâm của dư luận. Trong khi đó, sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo (AI) lại đặt ra một câu hỏi mới: nếu sử dụng nhạc do AI tạo ra thì doanh nghiệp có còn phải trả tiền bản quyền hay không?

PV Báo Tri thức và Cuộc sống đã có cuộc trao đổi với Luật sư Mai Thị Thảo - Phó Giám đốc TAT Law Firm xung quanh vấn đề trên.

AI không phải là yếu tố quyết định có phải trả tiền bản quyền hay không?

Nhiều người cho rằng nếu sử dụng nhạc do AI tạo ra thì sẽ không còn phải trả tiền bản quyền. Quan điểm của bà?

Luật sư Mai Thị Thảo: Theo tôi, đây là cách hiểu cần được nhìn nhận thận trọng. Việc một cơ sở kinh doanh sử dụng âm nhạc để phục vụ khách hàng và việc một bản nhạc được tạo ra bằng AI là hai vấn đề pháp lý khác nhau. AI chỉ là công cụ hỗ trợ sáng tạo nội dung, còn việc doanh nghiệp có phải xin phép hoặc thực hiện nghĩa vụ tài chính khi khai thác âm nhạc hay không vẫn phụ thuộc vào quyền đối với sản phẩm được sử dụng và phạm vi quyền đã được cấp.

Nói cách khác, AI không phải là yếu tố quyết định doanh nghiệp có phải trả tiền bản quyền hay không. Điều quan trọng là doanh nghiệp đang sử dụng sản phẩm nào, quyền đối với sản phẩm đó thuộc về ai và việc khai thác có nằm trong phạm vi được phép hay không.

Như vậy, doanh nghiệp không thể mặc nhiên cho rằng nhạc AI là “miễn bản quyền”?

Luật sư Mai Thị Thảo: Đúng vậy. Đến nay, pháp luật Việt Nam chưa có quy định chuyên biệt điều chỉnh riêng đối với tác phẩm được tạo ra bằng AI cũng như việc xác lập quyền đối với các sản phẩm này. Vì vậy, các vấn đề phát sinh vẫn chủ yếu được xem xét trên cơ sở các nguyên tắc chung của pháp luật về sở hữu trí tuệ.

Điều đó cũng có nghĩa, việc một sản phẩm được tạo ra với sự hỗ trợ của AI không tự động làm phát sinh quyền sử dụng không giới hạn cho người sử dụng, nhưng cũng không thể mặc nhiên kết luận sản phẩm đó xâm phạm quyền của chủ thể khác. Mỗi trường hợp cần được đánh giá trên những dữ kiện cụ thể.

Từ góc độ quản trị rủi ro, doanh nghiệp nên quan tâm ba vấn đề.

Thứ nhất, nền tảng AI có cho phép khai thác thương mại đối với sản phẩm đầu ra hay không và phạm vi cấp phép đến đâu.

Thứ hai, việc tạo lập hoặc khai thác sản phẩm có nguy cơ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của chủ thể khác hay không.

Thứ ba, doanh nghiệp cần đọc kỹ điều khoản sử dụng dịch vụ, bởi đây là cơ sở xác định phạm vi quyền sử dụng, giới hạn trách nhiệm và cơ chế xử lý khi phát sinh tranh chấp.

Theo tôi, sẽ chính xác hơn nếu nói rằng AI đang làm thay đổi cách doanh nghiệp quản trị quyền sở hữu trí tuệ, chứ không làm thay đổi nguyên tắc tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ.

Doanh nghiệp nên quan tâm mình được cấp những quyền gì?

Theo bà, điều doanh nghiệp cần quan tâm nhất hiện nay là gì?

Luật sư Mai Thị Thảo: Tôi cho rằng doanh nghiệp nên chuyển từ tư duy “có phải trả tiền bản quyền hay không” sang tư duy “mình đang được cấp những quyền gì”.

Theo Luật Sở hữu trí tuệ, việc khai thác các quyền tài sản đối với tác phẩm phải được sự cho phép của chủ thể quyền và thực hiện nghĩa vụ tài chính theo quy định, trừ các trường hợp ngoại lệ do pháp luật quy định. Do đó, một bản nhạc được AI hỗ trợ tạo ra không đồng nghĩa doanh nghiệp có đầy đủ quyền sử dụng trong mọi hoạt động kinh doanh. Doanh nghiệp cần xác định rõ mình có được phát nhạc tại cửa hàng, sử dụng trong quảng cáo, đăng tải trên nền tảng số hay chuyển giao cho đối tác hay không. Những quyền này phụ thuộc vào điều khoản cấp phép của từng nền tảng hoặc từng nhà cung cấp dịch vụ. Có một điều tôi cho rằng các doanh nghiệp nên ghi nhớ:

“Đừng hỏi AI có bản quyền hay không, hãy hỏi quyền sử dụng mà doanh nghiệp đang có đến đâu. Hai câu hỏi tưởng giống nhau nhưng dẫn đến hai cách quản trị rủi ro hoàn toàn khác nhau.”

Bên cạnh câu chuyện AI, nhiều hộ kinh doanh cho biết họ không phản đối việc trả tiền bản quyền, nhưng điều khiến họ băn khoăn là cách xác định mức phí. Theo bà, đây có phải là vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện?

Luật sư Mai Thị Thảo: Tôi cho rằng đây mới là vấn đề trọng tâm.

Bảo vệ quyền tác giả là nguyên tắc quan trọng của nền kinh tế sáng tạo. Tuy nhiên, để cơ chế thực thi đạt hiệu quả thì người sử dụng cũng cần hiểu rõ nghĩa vụ của mình.

Trong thực tế, việc cấp phép và xác định mức phí được thực hiện trên cơ sở thỏa thuận giữa chủ thể quyền hoặc tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả trong phạm vi được ủy quyền với tổ chức, cá nhân sử dụng. Tuy nhiên, từ góc nhìn của doanh nghiệp, điều họ cần không chỉ là biết phải trả bao nhiêu tiền, mà còn phải hiểu mức phí đó được xác định theo tiêu chí nào và sau khi hoàn thành nghĩa vụ thì phạm vi quyền sử dụng của mình được bảo đảm đến đâu.

Bà vừa nhắc đến tính minh bạch của cơ chế thu phí. Theo bà, một cơ chế như thế nào sẽ vừa bảo vệ quyền lợi của người sáng tạo, vừa tạo điều kiện để doanh nghiệp yên tâm tuân thủ pháp luật?

Luật sư Mai Thị Thảo: Theo tôi, đây là bài toán cần được tiếp cận trên tinh thần cân bằng lợi ích thay vì đặt người sáng tạo và doanh nghiệp ở hai phía đối lập. Quyền tác giả cần được bảo vệ để khuyến khích sáng tạo, nhưng việc thực thi quyền cũng phải tạo điều kiện để người sử dụng có thể tuân thủ một cách thuận lợi. Vì vậy, một cơ chế hiệu quả trước hết cần bảo đảm tính minh bạch về căn cứ xác định mức phí, phạm vi quyền được cấp và loại hình khai thác tương ứng. Đồng thời, doanh nghiệp phải có khả năng dự liệu chi phí ngay từ khi xây dựng kế hoạch kinh doanh, thay vì chỉ biết nghĩa vụ của mình khi đã phát sinh tranh chấp hoặc yêu cầu thanh toán. Bên cạnh đó, các tiêu chí áp dụng cũng cần đủ rõ ràng để người sử dụng có thể đối chiếu, kiểm chứng và giải trình khi cần thiết. Khi nghĩa vụ được xác định trên cơ sở minh bạch và dễ hiểu, việc tuân thủ sẽ trở nên tự nhiên hơn, qua đó góp phần bảo vệ cả quyền của người sáng tạo lẫn môi trường kinh doanh.

Không nên kỳ vọng AI tạo ra một “vùng miễn trừ”

Trong bối cảnh AI phát triển rất nhanh, nhiều ý kiến cho rằng pháp luật về quyền tác giả sẽ phải thay đổi đáng kể trong thời gian tới. Theo bà, những thay đổi đó sẽ tập trung vào đâu?

Luật sư Mai Thị Thảo: AI đang đặt ra nhiều câu hỏi mới không chỉ đối với Việt Nam mà còn đối với hầu hết các quốc gia trên thế giới. Chẳng hạn, khi một sản phẩm được tạo ra với mức độ tự động rất cao thì việc xác định có được bảo hộ như một tác phẩm hay không, chủ thể nào có quyền đối với sản phẩm đó hoặc trách nhiệm được phân định như thế nào nếu phát sinh tranh chấp vẫn là những vấn đề đang tiếp tục được nghiên cứu.

Trong giai đoạn hiện nay, doanh nghiệp không nên kỳ vọng AI tạo ra một “vùng miễn trừ” đối với quyền sở hữu trí tuệ mà cần coi đây là động lực để hoàn thiện hoạt động quản trị rủi ro pháp lý của mình. Điều đó bao gồm việc lựa chọn nền tảng AI có điều khoản cấp phép rõ ràng, lưu giữ hồ sơ về nguồn gốc sản phẩm và xây dựng quy trình kiểm soát việc sử dụng tài sản trí tuệ trong nội bộ. Có thể nói, AI đang thay đổi cách thức tạo ra nội dung, nhưng chưa làm thay đổi nguyên tắc cốt lõi của pháp luật sở hữu trí tuệ là tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể quyền.

Từ góc độ tư vấn doanh nghiệp, bà có khuyến nghị gì đối với các cơ sở kinh doanh đang sử dụng âm nhạc trong hoạt động hằng ngày?

Luật sư Mai Thị Thảo: Theo tôi, doanh nghiệp nên chủ động rà soát việc sử dụng âm nhạc thay vì chỉ phản ứng khi phát sinh yêu cầu thanh toán hoặc tranh chấp. Điều quan trọng trước hết là xác định rõ nguồn gốc của các bản nhạc đang sử dụng, phạm vi quyền đã được cấp và hình thức khai thác có phù hợp với điều khoản cấp phép hay không. Việc đã trả phí cho một nền tảng nghe nhạc hoặc một dịch vụ số không mặc nhiên đồng nghĩa với việc doanh nghiệp được phép sử dụng các bản ghi đó trong mọi hoạt động kinh doanh. Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng nên lưu giữ đầy đủ hợp đồng, chứng từ và các điều khoản cấp phép để có cơ sở chứng minh việc sử dụng hợp pháp khi cần thiết. Đối với những mô hình khai thác âm nhạc thường xuyên hoặc có quy mô lớn, việc tham khảo ý kiến tư vấn pháp lý từ sớm sẽ giúp giảm đáng kể chi phí và rủi ro so với việc xử lý tranh chấp sau này.

Cuối cùng, bà nhìn nhận như thế nào về mối quan hệ giữa bảo vệ quyền tác giả và phát triển môi trường kinh doanh trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay?

Luật sư Mai Thị Thảo: Theo tôi, đây không phải là hai mục tiêu đối lập mà là hai yếu tố bổ trợ cho nhau để hướng tới một nền kinh tế sáng tạo phát triển bền vững. Khi quyền và lợi ích hợp pháp của người sáng tạo được bảo đảm, doanh nghiệp sẽ có thêm động lực đầu tư vào nội dung, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Ngược lại, khi cơ chế cấp phép, xác định mức phí và thực thi quyền được xây dựng theo hướng minh bạch, dễ tiếp cận và phù hợp với thực tiễn, doanh nghiệp cũng sẽ chủ động tuân thủ pháp luật thay vì coi quyền sở hữu trí tuệ là một rủi ro khó dự đoán. Trong kỷ nguyên AI, câu hỏi doanh nghiệp cần đặt ra không còn đơn thuần là có phải trả tiền bản quyền hay không, mà là mình đang được cấp những quyền gì và phạm vi sử dụng những quyền đó đến đâu. Chỉ khi hiểu rõ giới hạn quyền của mình, doanh nghiệp mới có thể khai thác hiệu quả tài sản trí tuệ, hạn chế tranh chấp và phát triển bền vững trong một nền kinh tế ngày càng dựa trên tri thức và tài sản vô hình.

Xin cảm ơn luật sư Mai Thị Thảo về cuộc trao đổi trên!

>>> Mời độc giả xem thêm video Nóng tình trạng cá độ bóng đá mùa Wordcup: