Khi nhắc đến khảo cổ học dưới nước, nhiều người thường nghĩ ngay đến những con tàu đắm giữa đại dương. Thế nhưng, các hồ nước ngọt cũng là nơi cất giấu vô số bí mật về lịch sử nhân loại. Nhờ môi trường tương đối ổn định, ít chịu tác động của sóng lớn và nước mặn, nhiều hiện vật bằng gỗ, vải, da hay thực vật – vốn rất khó tồn tại trên cạn – lại được bảo quản gần như nguyên vẹn dưới đáy hồ trong suốt hàng nghìn năm.

Ảnh: rps.baden-wuerttemberg

Một trong những phát hiện nổi tiếng nhất là hệ thống Các khu nhà sàn thời tiền sử xung quanh dãy Alps, gồm hàng trăm khu định cư thời tiền sử nằm ven các hồ ở Thụy Sĩ, Đức, Áo, Pháp, Ý và Slovenia. Dù phần lớn những ngôi nhà gỗ từ lâu đã chìm dưới nước hoặc bị lớp bùn bao phủ, các cuộc khai quật đã giúp các nhà khảo cổ tái hiện đời sống của cư dân cách đây từ 5.000 đến 7.000 năm, từ cách họ xây nhà, trồng trọt cho đến chế tác công cụ. UNESCO đã công nhận quần thể này là Di sản Thế giới vào năm 2011 nhờ giá trị đặc biệt đối với việc nghiên cứu thời kỳ đồ đá mới và đồ đồng.

Ảnh: PSU

Không chỉ ở châu Âu, nhiều hồ nước ngọt khác cũng mang đến những khám phá bất ngờ. Dưới lòng hồ Titicaca trên biên giới của Peru và Bolivia, các nhà khảo cổ đã tìm thấy đồ gốm, tượng đá, lễ vật bằng vàng và dấu tích các nghi lễ của những nền văn minh tiền Inca. Trong khi đó, tại hồ Atitlán, một thành phố của người Maya cổ được phát hiện dưới mặt nước, mở ra thêm nhiều hiểu biết về lịch sử khu vực Trung Mỹ.

Ảnh: alittlebithuman

Khảo cổ học ở hồ nước ngọt cũng đối mặt với không ít thách thức. Tầm nhìn dưới nước thường rất hạn chế do bùn và trầm tích, trong khi các hiện vật bằng gỗ hoặc hữu cơ có thể nhanh chóng hư hại nếu đưa lên mặt nước mà không được xử lý bảo quản đúng cách. Vì vậy, các nhà khoa học ngày càng sử dụng công nghệ hiện đại như sonar quét đáy, robot lặn điều khiển từ xa, quét laser 3D và chụp ảnh trắc lượng để lập bản đồ các di chỉ trước khi tiến hành khai quật.

Mỗi hồ nước giống như một "kho lưu trữ" tự nhiên của lịch sử. Những lớp bùn lặng lẽ dưới đáy hồ không chỉ che giấu công cụ, đồ trang sức hay nhà cửa cổ xưa, mà còn lưu giữ cả phấn hoa, hạt giống và dấu tích môi trường, giúp các nhà khoa học tái dựng bức tranh về khí hậu, hệ sinh thái và cuộc sống của con người trong quá khứ. Chính vì vậy, khảo cổ học ở các hồ nước ngọt đang ngày càng trở thành một lĩnh vực quan trọng, góp phần mở rộng hiểu biết của chúng ta về những chương lịch sử từng bị thời gian và mặt nước che phủ.