Trong nhiều thế kỷ, Vương quốc Nabataea được biết đến chủ yếu qua thành phố đá nổi tiếng Petra với những mặt tiền đền đài được đục thẳng vào vách sa thạch. Tuy nhiên, các cuộc khai quật và nghiên cứu khảo cổ trong những năm gần đây tại Jordan, Ả Rập Xê Út và vùng sa mạc Negev đã cho thấy Nabataea không chỉ là một nền văn minh của những công trình ngoạn mục, mà còn là một cường quốc thương mại với trình độ kỹ thuật và tổ chức xã hội đáng kinh ngạc.

Ảnh: Wikimedia Commons

Người Nabataea xuất hiện vào khoảng thế kỷ IV trước Công nguyên và nhanh chóng kiểm soát các tuyến thương mại nối bán đảo Ả Rập với Địa Trung Hải. Họ làm giàu nhờ buôn bán hương liệu, nhũ hương, mộc dược, gia vị và các mặt hàng quý hiếm từ phương Đông. Thủ đô Petra nằm giữa các hẻm núi hiểm trở, vừa là trung tâm thương mại vừa là pháo đài tự nhiên, giúp vương quốc phát triển thịnh vượng trong nhiều thế kỷ trước khi bị Đế quốc La Mã sáp nhập vào năm 106 sau Công nguyên.

Ảnh: internhq

Một trong những phát hiện đáng chú ý là các cuộc khai quật tại Hegra (Madā'in Ṣāliḥ) ở tây bắc Ả Rập Xê Út. Nơi đây đã phát lộ thêm nhiều lăng mộ, khu dân cư, giếng nước và các dòng chữ khắc bằng tiếng Nabataea, chứng minh đây từng là đô thị lớn thứ hai của vương quốc chứ không chỉ là một nghĩa địa khổng lồ như từng được nghĩ trước đây. Các hiện vật cũng cho thấy sự giao thoa văn hóa mạnh mẽ giữa Nabataea với Ai Cập, Hy Lạp, La Mã và các nền văn minh trên bán đảo Ả Rập.

Ảnh: acorjordan

Tại Petra, công nghệ quét laser, ảnh vệ tinh và máy bay không người lái đã giúp các nhà khảo cổ phát hiện thêm nhiều công trình bị vùi lấp dưới cát hoặc nằm ngoài khu vực tham quan truyền thống. Một số nền móng quảng trường nghi lễ, hệ thống bậc thang và các khu kiến trúc quy mô lớn cho thấy thành phố từng rộng và đông đúc hơn nhiều so với những gì du khách nhìn thấy ngày nay.

Có lẽ điều khiến giới khoa học ấn tượng nhất là hệ thống quản lý nước của người Nabataea. Sống giữa vùng sa mạc khô hạn, họ xây dựng mạng lưới đập, kênh dẫn, bể chứa và đường ống bằng gốm để thu gom từng trận mưa hiếm hoi rồi phân phối nước đến khu dân cư và đất canh tác. Nhiều công trình vẫn còn hoạt động tốt sau hơn 2.000 năm, trở thành minh chứng cho trình độ kỹ thuật vượt trội của một nền văn minh từng phải thích nghi với môi trường khắc nghiệt.

Các dòng chữ và hiện vật mới cũng đang giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về ngôn ngữ, tín ngưỡng và đời sống của người Nabataea. Họ không chỉ là những thương nhân rong ruổi trên các đoàn lạc đà, mà còn là những kiến trúc sư, kỹ sư và nhà quy hoạch đô thị tài năng, biết kết hợp ảnh hưởng từ nhiều nền văn hóa để tạo nên bản sắc riêng.

Mỗi mùa khai quật mới lại bổ sung thêm một mảnh ghép cho bức tranh về Vương quốc Nabataea. Từ một nền văn minh từng bị che phủ bởi cát sa mạc và huyền thoại, Nabataea ngày càng hiện lên rõ nét như một trong những quốc gia sáng tạo và thịnh vượng nhất của thế giới cổ đại.