Bé gái 8 tuổi nhập viện Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội để điều trị viêm phế quản cấp kết hợp trào ngược dạ dày – thực quản. Tuy nhiên, trong quá trình theo dõi, các bác sĩ nhận thấy bệnh nhi có nhiều dấu hiệu vượt ngoài một bệnh lý hô hấp đơn thuần như béo đều toàn thân, khuôn mặt tròn, đỏ bừng, thường xuyên đau đầu từng cơn và tăng huyết áp nhẹ.

Để tìm nguyên nhân tăng huyết áp, trẻ ban đầu được hội chẩn chuyên khoa Tim mạch và theo dõi bằng Holter huyết áp 24 giờ nhưng không ghi nhận bất thường. Nghi ngờ nguyên nhân từ hệ nội tiết, các xét nghiệm chuyên sâu đã được chỉ định, cho thấy trẻ bị kháng insulin, đồng thời nồng độ cortisol và ACTH sụt giảm mạnh dưới ngưỡng bình thường, bằng chứng cho thấy tuyến thượng thận đang bị ức chế nặng và ngưng sản xuất hormone nội sinh. Khai thác kỹ tiền sử, gia đình thừa nhận đã nhiều lần cho trẻ sử dụng các chế phẩm chứa corticoid dưới nhiều dạng, từ kem bôi chứa triamcinolone, thuốc nhỏ mũi theo đợt cho đến việc uống betamethasone liên tục 6 ngày trước khi nhập viện.

Từ các dữ kiện lâm sàng và cận lâm sàng, ThS.BSNT Thân Thị Thùy Linh chẩn đoán bé An mắc hội chứng Cushing do thuốc gây suy vỏ tuyến thượng thận thứ phát. Bệnh nhi lập tức được điều trị song song viêm phế quản và bổ sung thuốc phòng ngừa cơn suy thượng thận cấp, đồng thời ngưng toàn bộ các chế phẩm corticoid không cần thiết. Sau khi tình trạng hô hấp cải thiện và huyết áp ổn định, trẻ được xuất viện. Các bác sĩ đã hướng dẫn gia đình cách sử dụng thuốc đúng chỉ định và lập kế hoạch theo dõi phục hồi chức năng tuyến thượng thận lâu dài, lưu ý cần tái khám định kỳ cũng như chủ động điều chỉnh tăng liều thuốc tạm thời theo hướng dẫn chuyên môn nếu trẻ gặp các tình huống stress cấp như sốt cao, nhiễm trùng, chấn thương hay phẫu thuật.

Theo bác sĩ Thùy Linh, corticoid là nhóm thuốc có tác dụng kháng viêm, chống dị ứng và ức chế miễn dịch, mô phỏng hormone cortisol do tuyến thượng thận sản xuất. Thuốc được sử dụng rộng rãi trong điều trị hen phế quản, dị ứng, bệnh da liễu, bệnh tự miễn... với nhiều hoạt chất như Dexamethasone, Prednisolone, Methylprednisolone, Betamethasone, Hydrocortisone, Triamcinolone, Fluticasone hay Budesonide.

Đây là nhóm thuốc mang lại hiệu quả điều trị cao nhưng chỉ an toàn khi được sử dụng đúng chỉ định, đúng liều lượng và đúng thời gian dưới sự theo dõi của bác sĩ. Việc tự ý sử dụng hoặc lạm dụng corticoid có thể dẫn đến nhiều biến chứng nội tiết nghiêm trọng.

Bác sĩ Linh giải thích, khi cơ thể được đưa vào một lượng corticoid từ bên ngoài trong thời gian dài hoặc sử dụng đồng thời nhiều chế phẩm chứa corticoid, tuyến thượng thận sẽ nhận tín hiệu rằng cơ thể đã có đủ hormone và giảm dần việc sản xuất cortisol nội sinh. Hậu quả là người bệnh có thể xuất hiện hội chứng Cushing do thuốc với các biểu hiện như tăng cân nhanh, mặt tròn, tích mỡ vùng cổ gáy và thân mình, rậm lông, tăng huyết áp, tăng đường huyết hoặc kháng insulin.

Nếu tình trạng này kéo dài, trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận sẽ bị ức chế, khiến tuyến thượng thận không còn khả năng sản xuất đủ cortisol khi cơ thể cần. Cortisol là hormone thiết yếu giúp duy trì huyết áp, ổn định đường huyết, điều hòa chuyển hóa và giúp cơ thể thích nghi với các tình trạng stress như sốt cao, nhiễm trùng, chấn thương hoặc phẫu thuật.

Theo bác sĩ, nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, trẻ không chỉ đối mặt với nguy cơ cơn suy thượng thận cấp khi ngừng corticoid đột ngột hoặc khi mắc bệnh cấp tính. Tình trạng này có thể gây mệt lả, nôn nhiều, hạ đường huyết, tụt huyết áp, rối loạn ý thức, sốc và đe dọa tính mạng nếu không được cấp cứu kịp thời.

Việc lạm dụng corticoid kéo dài còn có thể gây chậm tăng trưởng chiều cao, loãng xương, yếu cơ, tăng nguy cơ nhiễm trùng, rối loạn chuyển hóa, tăng huyết áp và ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất cũng như tâm lý của trẻ.

"Nhiều phụ huynh cho rằng chỉ thuốc uống hoặc thuốc tiêm mới gây tác dụng phụ toàn thân. Thực tế, corticoid trong thuốc bôi da, thuốc nhỏ mũi, thuốc nhỏ mắt hoặc thuốc hít nếu sử dụng kéo dài, quá liều hoặc phối hợp nhiều chế phẩm cùng lúc vẫn có thể hấp thu vào cơ thể và gây tác dụng toàn thân, đặc biệt ở trẻ nhỏ", bác sĩ Linh cho biết.

Bác sĩ khuyến cáo phụ huynh tuyệt đối không tự ý mua hoặc sử dụng các thuốc chứa corticoid cho trẻ dưới bất kỳ dạng nào như thuốc uống, thuốc tiêm, thuốc bôi, thuốc nhỏ mũi, thuốc nhỏ mắt hoặc các chế phẩm đông y, thuốc nam không rõ thành phần.

Khi trẻ có biểu hiện tăng cân nhanh bất thường, mặt tròn, béo tập trung vùng thân mình, tăng huyết áp, mệt mỏi kéo dài, yếu cơ, chậm hồi phục sau khi ngừng corticoid hoặc có tiền sử sử dụng thuốc chứa corticoid trong thời gian dài, phụ huynh cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá chức năng tuyến thượng thận và điều trị kịp thời.

Trẻ bị bệnh cushing cần xây dựng chế độ ăn uống khoa học, ít mỡ và calories, tăng cường rau quả, chất đạm, vận động thường xuyên và khám sức khỏe định kỳ. Nếu trẻ đang phải điều trị bệnh lý khác bằng các thuốc có nguồn gốc corticoid lâu dài, cần kiên trì theo đơn của bác sĩ, không ngưng, tăng hay giảm liều, tái khám đúng hẹn.