Tổng thống Mỹ Donald Trump cùng Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen và Thủ tướng Greenland Jens-Frederik Nielsen ngày 22/9 ký thỏa thuận an ninh ba bên, cho phép Mỹ mở rộng đáng kể hiện diện quân sự tại Greenland, đồng thời có thể khép lại nhiều tháng căng thẳng xoay quanh hòn đảo giàu tài nguyên và có vị trí chiến lược ở Bắc Cực.
Thỏa thuận được ký bên lề Đại hội đồng Liên Hợp Quốc tại New York, không đáp ứng yêu cầu trước đây của ông Trump về việc đưa Greenland trở thành lãnh thổ Mỹ. Thay vào đó, Washington đạt được quyền mở rộng hiện diện quân sự trên đảo trong khuôn khổ một thỏa thuận với Đan Mạch và Greenland.
Reuters cho biết đây là phương án được đưa ra sau khi các nhà lãnh đạo Greenland phản đối khả năng Mỹ tiếp quản hoàn toàn hòn đảo.
Theo văn bản được công bố sau lễ ký, Mỹ có thể thiết lập hệ thống phòng thủ "Mái vòm Vàng" (Golden Dome) tại Greenland để đối phó các mối đe dọa tên lửa đạn đạo. Hòn đảo nằm trên tuyến đường ngắn nhất giữa châu Âu và Bắc Mỹ, đồng thời hiện là nơi đặt căn cứ quân sự ở cực Bắc của Mỹ.
Trong bài phát biểu trước các nhà lãnh đạo thế giới tại Liên Hợp Quốc trước lễ ký, ông Trump nói thỏa thuận trao cho Mỹ "quyền kiểm soát vĩnh viễn đối với an ninh và tất cả các nhu cầu khác" tại Greenland.
"Không một đối thủ nào của Mỹ sẽ được phép thiết lập sự hiện diện quân sự ở Greenland nữa, hoặc thực hiện các khoản đầu tư nhạy cảm ở đó mà không có sự chấp thuận bằng văn bản rõ ràng của chúng tôi", ông Trump nói.
Sau bài phát biểu, ông Trump ký thỏa thuận cùng bà Frederiksen và ông Nielsen trong một buổi lễ ba bên tại trụ sở Liên Hợp Quốc ở New York.
Bà Frederiksen mô tả đây là một thỏa thuận có thể "kéo dài mãi mãi", đồng thời nhấn mạnh vai trò của NATO và quyền tự quyết của Greenland. Ông Nielsen cũng khẳng định việc duy trì một NATO mạnh là đặc biệt quan trọng ở Bắc Cực, nơi liên minh này đóng vai trò then chốt.
Lãnh đạo Mỹ-Đan Mạch-Greenland ký thỏa thuận. Ảnh: Nhà Trắng
Mỹ mở rộng hiện diện quân sự
Thỏa thuận mới sửa đổi hiệp ước quốc phòng Mỹ - Đan Mạch năm 1951, vốn là cơ sở pháp lý cho sự hiện diện quân sự của Mỹ tại Greenland.
Washington hiện vận hành Căn cứ Không gian Pituffik ở phía tây bắc Greenland. Theo thỏa thuận mới, Mỹ có thể hiện đại hóa và mở rộng hoạt động tại căn cứ này, đồng thời thiết lập hai khu vực phòng thủ mới tại Narsarsuaq ở phía Nam và Mestersvig ở phía Đông Greenland.
Narsarsuaq từng là một căn cứ không quân của Mỹ thời Chiến tranh Lạnh nhưng đã đóng cửa từ những năm 1950. Mestersvig hiện được sử dụng bởi Đội tuần tra chó kéo xe Sirius, một đơn vị đặc nhiệm của Đan Mạch. Reuters trước đó cho biết Washington dự kiến tái lập hiện diện quân sự tại Narsarsuaq và thiết lập một cơ sở tại Mestersvig.
"Chúng tôi sẽ ngay lập tức bắt đầu quá trình phát triển sự hiện diện quân sự quy mô lớn tại địa điểm thích hợp. Chúng tôi sẽ xây dựng hai căn cứ quân sự rất lớn", ông Trump nói trong bài phát biểu tại Liên Hợp Quốc.
Thỏa thuận cũng cho phép Washington tìm kiếm thêm các khu vực phòng thủ khác trong tương lai nếu đạt được sự đồng thuận với các bên liên quan. Máy bay và tàu của Mỹ được phép di chuyển giữa các khu vực phòng thủ và hoạt động trong khuôn khổ các quyền được quy định trong thỏa thuận.
Một điều khoản đáng chú ý khác là các quốc gia ngoài NATO không được thiết lập cơ sở quân sự tại Greenland hoặc duy trì sự hiện diện quân sự thường trực trên đảo nếu không có sự đồng ý của các bên.
Thỏa thuận đồng thời đặt ra các hạn chế đối với một số khoản đầu tư nước ngoài nhạy cảm, đặc biệt trong những lĩnh vực như cơ sở hạ tầng trọng yếu và tài nguyên chiến lược. Mục tiêu được Washington nêu ra là ngăn các đối thủ thiết lập ảnh hưởng hoặc hiện diện chiến lược tại Greenland.
Thỏa thuận không có thời hạn kết thúc. Theo AP, nó vẫn có hiệu lực ngay cả trong trường hợp Greenland giành được độc lập, với điều kiện hòn đảo tiếp tục là thành viên NATO và tiếp nhận các quyền, nghĩa vụ liên quan.
Đây là bước thay đổi đáng kể so với tham vọng ban đầu của ông Trump về việc mua lại Greenland. Hòn đảo có diện tích khoảng gấp ba lần Texas nhưng chỉ có khoảng 57.000 dân, phân bố rải rác dọc bờ biển.
Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, Mỹ từng duy trì 17 cơ sở quân sự cùng hơn 10.000 nhân viên tại Greenland. Hiện Washington chỉ duy trì căn cứ Pituffik.
Căn cứ không quân Mỹ căn cứ Pituffik. Ảnh: GG Earth
Vì sao Nga đặc biệt chú ý?
Thỏa thuận được ký trong bối cảnh Bắc Cực ngày càng trở thành một không gian cạnh tranh chiến lược giữa Nga, Mỹ và các nước NATO.
Nga có lợi thế lớn về cơ sở hạ tầng và lực lượng tại Bắc Cực, trong đó có mạng lưới căn cứ quân sự dọc bờ biển phía Bắc và Hạm đội phương Bắc đóng tại khu vực bán đảo Kola.
Một trong những điểm va chạm tiềm tàng là Tuyến đường biển phía Bắc (NSR). Moscow duy trì quan điểm rằng tuyến đường này nằm dưới quyền quản lý của Nga và yêu cầu một số tàu nước ngoài phải tuân thủ các quy định của nước này. Trong khi đó, Mỹ phản đối một số yêu sách của Nga và ủng hộ quyền tự do hàng hải trên các tuyến đường quốc tế.
Nếu Washington tiến hành các hoạt động hàng hải mà Moscow cho là vi phạm quy định của Nga, nguy cơ xảy ra va chạm giữa hai bên có thể gia tăng.
Một vấn đề khác nằm trên không gian trên không. Các quỹ đạo tên lửa đạn đạo liên lục địa giữa Nga và Bắc Mỹ có thể đi qua khu vực Bắc Cực. Vì vậy, Greenland từ lâu có ý nghĩa đối với hệ thống cảnh báo sớm và giám sát của Mỹ.
Căn cứ Pituffik hiện hỗ trợ các nhiệm vụ cảnh báo tên lửa, phòng thủ tên lửa và giám sát không gian. Việc Mỹ được phép hiện đại hóa và mở rộng căn cứ này vì thế có thể làm tăng năng lực theo dõi và cảnh báo của Washington tại Bắc Cực.
Pravda cho rằng việc Mỹ mở rộng các vị trí quân sự tại Greenland có thể làm tăng sức ép đối với năng lực răn đe chiến lược của Nga, đặc biệt trong lĩnh vực cảnh báo sớm và chống ngầm.
Tình hình dưới biển cũng đáng chú ý. Các tàu ngầm thuộc Hạm đội phương Bắc của Nga từ khu vực bán đảo Kola có thể hoạt động qua biển Barents, biển Na Uy và tiến vào Bắc Đại Tây Dương. Khi Mỹ và NATO tăng năng lực giám sát tại Greenland, Iceland và Bắc Đại Tây Dương, môi trường hoạt động của tàu ngầm Nga có thể trở nên phức tạp hơn.
Trước đó, Mỹ và các đồng minh NATO đã tăng cường tập trận và hoạt động quân sự tại khu vực High North, trong đó có Iceland. Đây là một phần trong xu hướng NATO củng cố năng lực giám sát và phòng thủ tại Bắc Cực trước sự gia tăng hoạt động quân sự của Nga.
Ở chiều ngược lại, Nga cũng đã đầu tư mạnh vào năng lực quân sự tại Bắc Cực, bao gồm các căn cứ, radar, hệ thống phòng không và tên lửa ven biển. Điều này khiến khu vực ngày càng trở thành một không gian cạnh tranh quân sự giữa Nga và NATO.
Tàu tình báo Nga Yuri Ivanov hoạt động tại vùng biển giữa Iceland và Greenland. Ảnh: hdpic
"Khép vòng" quanh Nga?
Pravda mô tả thỏa thuận Greenland là bước giúp Mỹ và NATO "khép vòng" quanh Nga ở Bắc Cực bởi Mỹ có thêm các vị trí quân sự, NATO tăng khả năng giám sát trong khu vực và các quốc gia ngoài NATO bị hạn chế khả năng thiết lập hiện diện tại Greenland.
Với Nga, điều này có thể tạo ra một môi trường chiến lược khó khăn hơn ở phía Tây Bắc Bắc Cực, đặc biệt nếu Mỹ và NATO tiếp tục phát triển năng lực cảnh báo sớm, giám sát không gian và chống ngầm tại Greenland và Bắc Đại Tây Dương.
Tuy nhiên, phản ứng chính thức của Moscow hiện khá thận trọng.
Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov ngày 22/9 nói thỏa thuận Greenland là vấn đề của các bên ký kết. Khi được hỏi về hợp tác Nga - Mỹ tại Bắc Cực, ông cho biết hiện không có cuộc thảo luận nào về hợp tác như vậy, đồng thời nói Mỹ và các quốc gia Bắc Cực khác hiện không hợp tác với Nga trong khu vực.
