Ít ai để ý rằng ngay dưới chân mình, trên những phiến đá phủ rêu hay lớp đất ẩm ven suối, có một nhóm thực vật nhỏ bé đã xuất hiện từ rất sớm trong lịch sử tiến hóa của sự sống trên cạn. Đó là các loài rêu tản thuộc ngành Marchantiophyta – những "người tiên phong" giúp mở đường cho thực vật chinh phục lục địa cách đây hơn 450 triệu năm.

Ảnh: inaturalist

Khác với nhiều loài rêu quen thuộc có thân và lá nhỏ xíu, nhiều rêu tản mang cơ thể dẹt như một dải lụa xanh áp sát mặt đất, gọi là thể tản. Chúng không có rễ thật mà chỉ bám vào giá thể bằng các sợi rhizoid rất mảnh. Cấu tạo đơn giản ấy tưởng chừng mong manh nhưng lại đủ để giúp chúng tồn tại trong những môi trường khắc nghiệt như vách đá, thân cây, đất nghèo dinh dưỡng hay cả những vùng núi cao lạnh giá.

Ảnh: hiwiki.iiit.ac

Một trong những đại diện nổi tiếng nhất là chi Marchantia. Trên bề mặt thể tản của chúng có những cấu trúc hình chiếc ô tí hon vươn lên, trông như những cây nấm thu nhỏ. Đây chính là cơ quan sinh sản, nơi tạo ra giao tử để duy trì nòi giống. Ngoài sinh sản hữu tính, nhiều loài còn có những "chén truyền giống" (gemma cups) chứa các mảnh cơ thể nhỏ gọi là gemmae. Chỉ cần một hạt mưa rơi xuống, các gemmae sẽ bị bắn văng ra xung quanh và phát triển thành những cá thể mới, biến cơn mưa thành phương tiện phát tán vô cùng hiệu quả.

Dù kích thước rất nhỏ, rêu tản lại đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái. Chúng giúp giữ nước, giảm xói mòn đất, tạo môi trường cho nhiều vi sinh vật sinh sống và góp phần hình thành lớp đất đầu tiên trên những bề mặt đá trơ trọi. Nhiều khu rừng nguyên sinh sẽ khó duy trì độ ẩm nếu thiếu lớp rêu phủ kín mặt đất và thân cây.

Ảnh: de-academic

Không chỉ có giá trị sinh thái, rêu tản còn thu hút sự quan tâm của giới khoa học. Một số loài sản sinh các hợp chất hóa học độc đáo có đặc tính kháng khuẩn, kháng nấm, chống oxy hóa và chống côn trùng. Những chất này đang được nghiên cứu để phát triển thuốc và các sản phẩm sinh học thân thiện với môi trường. Đặc biệt, bộ gen của loài Marchantia polymorpha tương đối đơn giản, khiến nó trở thành sinh vật mô hình quan trọng trong nghiên cứu về sự tiến hóa của thực vật trên cạn.

Ngày nay, ngành Marchantiophyta được biết đến với khoảng 7.000–9.000 loài phân bố gần như khắp thế giới, từ rừng mưa nhiệt đới đến vùng cận cực. Tuy hiếm khi được chú ý vì quá nhỏ bé, chúng lại là một trong những mắt xích lâu đời và bền bỉ nhất của giới thực vật. Mỗi thảm rêu tản xanh mướt không chỉ là một mảng màu của thiên nhiên mà còn là dấu tích sống động của giai đoạn đầu tiên khi thực vật bắt đầu biến những lục địa trơ trọi thành thế giới xanh mà chúng ta đang thừa hưởng ngày nay.