Liên tục bơm vốn, chuẩn bị di dời 50.000 người để xây đập cao nhất thế giới tại nước giáp Trung Quốc, 'soán ngôi' của Bắc Kinh

Dự án đập thủy điện Rogun của Tajikistan đã đạt nhiều bước tiến đáng kể trong năm qua, phần nào xua tan những nghi ngờ về tính khả thi từng nổi lên vào mùa hè năm ngoái.

Tháng 6, Hội đồng Giám đốc điều hành Ngân hàng Thế giới phê duyệt khoản tài trợ 300 triệu USD cho dự án, đánh dấu đợt giải ngân thứ 2 sau khoản tài trợ 350 triệu USD được thông qua vào tháng 12/2024.

Đến tháng 8, WeBuild Group, tập đoàn hạ tầng Italy đang xây dựng con đập, cho biết đã bắt đầu triển khai gói thầu Lot 2 trị giá 2,3 tỷ USD và nâng cao đập lên 1.155 m so với mực nước biển.

Theo nhà thầu, việc nâng cao đập sẽ cho phép vận hành hồ chứa ở mực nước cao hơn 49 m, đồng thời tăng công suất phát điện của 2 tổ máy đã được lắp đặt trong tổng số 6 tổ máy theo quy hoạch.

Chính phủ Tajikistan bắt đầu xây dựng Rogun trên thung lũng sông Vakhsh từ năm 2016 và đã chi hơn 3 tỷ USD cho dự án. Nếu hoàn thành theo thiết kế với chiều cao 335 m, Rogun sẽ trở thành đập cao nhất thế giới, "soán ngôi" đập Song Giang Khẩu đang hoạt động tại nước láng giềng Trung Quốc với chiều cao 315 m.

Nhà máy thủy điện được thiết kế với sản lượng điện tối đa 14.400 GWh mỗi năm, tương đương khoảng 60% sản lượng điện hiện tại của Tajikistan.

Từng có nghi ngờ về nguồn vốn

Những tiến triển gần đây diễn ra sau khi báo chí Nga và S&P Global Ratings vào cuối mùa hè 2025 đưa tin Ngân hàng Thế giới đã "tạm dừng" tài trợ để xem xét các phản đối từ các tổ chức xã hội dân sự và cảnh báo về khả năng tài chính của dự án.

Tuy nhiên, trong tuyên bố với Eurasianet ngày 23/9, Văn phòng Nhóm Ngân hàng Thế giới tại Tajikistan cho biết vốn tài trợ chưa thể được giải ngân cho đến khi một số điều kiện đã thống nhất được hoàn tất. Các điều kiện này đã được đáp ứng vào ngày 22/12/2025.

"Không có việc Ngân hàng tạm thời đình chỉ hay đóng băng sự tham gia vào dự án", Ngân hàng Thế giới khẳng định.

Chính phủ Tajikistan hoan nghênh tiến độ xây dựng mới nhất. Bộ trưởng Tài chính Faiziddin Qahhorzoda phát biểu tại Dushanbe ngày 22/7 rằng ông "hoàn toàn tin tưởng" Tajikistan sẽ đạt được độc lập về năng lượng vào năm 2027.

Rogun được xem là dự án trọng điểm trong di sản chính trị của Tổng thống Emomali Rahmon. Chính phủ kỳ vọng dự án không chỉ đáp ứng nhu cầu điện trong nước mà còn tạo nguồn thu từ xuất khẩu điện, hỗ trợ mở rộng công nghiệp và phát triển lĩnh vực trí tuệ nhân tạo còn non trẻ.

Tuy nhiên, trong báo cáo giữa tháng 8, S&P ước tính chính phủ Tajikistan vẫn cần khoảng 5,8 tỷ USD để hoàn tất dự án. Thời hạn hoàn thành hiện được đặt vào năm 2035.

Tranh luận về môi trường và nợ công

Những người phản đối dự án tiếp tục bày tỏ lo ngại khi công trình ngày càng tiến triển.

Các nhà phê bình từ lâu cảnh báo Rogun có thể gây tác động lớn đến môi trường và tạo ra những hệ quả kinh tế - xã hội nghiêm trọng đối với khoảng 50.000 người dự kiến phải di dời do hồ chứa.

Việc tích nước cho hồ cũng sẽ đòi hỏi chuyển hướng một lượng lớn nước từ lưu vực sông Amu Darya, vốn đang chịu áp lực thiếu nước, trong nhiều năm.

Eugene Simonov, điều phối viên của Rivers without Boundaries, một tổ chức môi trường phản đối dự án, cho rằng đợt tài trợ mới đi kèm với việc giảm đáng kể các điều kiện tài chính liên quan đến việc hoàn thiện các biện pháp bảo vệ môi trường và xã hội.

Theo Simonov, sau khi khoản tài trợ thứ 2 được giải ngân, Ngân hàng Thế giới sẽ có ít công cụ hơn để yêu cầu bên vay tuân thủ các điều kiện.

Ông cho biết hồi tháng 2, Ngân hàng Thế giới cam kết giải quyết những quan ngại của các tổ chức xã hội dân sự trong vòng tham vấn mới. Tuy nhiên, theo Simonov, việc thiếu minh bạch và chưa có những động thái thực chất từ phía ngân hàng đã làm suy giảm niềm tin của các tổ chức này vào quá trình tham vấn.

Biên bản cuộc họp của Hội đồng Giám đốc điều hành Ngân hàng Thế giới cho biết các giám đốc thừa nhận Rogun vẫn là dự án "rủi ro cao, lợi ích cao", đòi hỏi hệ thống giám sát và kiểm soát chặt chẽ.

Nhiều tổ chức quốc tế tiếp tục rót vốn

Ngoài khoản tài trợ mới của Ngân hàng Thế giới, Quỹ Phát triển Abu Dhabi hồi đầu tháng 2 ký thỏa thuận cho Tajikistan vay 100 triệu USD để tài trợ cho giai đoạn hiện tại của dự án.

Cuối tháng 7, Cassa Depositi e Prestiti, tổ chức đầu tư thuộc Nhà nước Italy, cam kết đầu tư 150 triệu USD thông qua một liên danh do Ngân hàng Thế giới dẫn đầu.

Câu hỏi lớn hiện nay là khoản đầu tư 500 triệu USD đã được thảo luận từ lâu của Ngân hàng Đầu tư châu Âu, cùng khả năng Ngân hàng Phát triển châu Á cung cấp thêm 500 triệu USD dưới dạng các khoản vay lãi suất thấp và tài trợ.

Bộ trưởng Tài chính Qahhorzoda cho biết các cuộc đàm phán với phía châu Âu đã bước vào giai đoạn cuối và Tajikistan đang chờ quyết định từ ban lãnh đạo ngân hàng.

Tổng cộng, theo Qahhorzoda, Tajikistan đã nhận được cam kết tài trợ 1,5 tỷ USD từ các tổ chức quốc tế.

Trong khi đó, Tajikistan vẫn phải tự bỏ vốn đáng kể. Bộ trưởng Tài chính cho biết chính phủ đã chi 400 triệu USD từ nguồn thu ngân sách cho Rogun trong nửa đầu năm nay và dự kiến chi thêm 300 triệu USD trong nửa cuối năm cho dự án.

Theo Oilprice