Ó cá (Pandion haliaetus), còn gọi là đại bàng cá hay chim ưng cá, là một trong những loài chim săn mồi phân bố rộng nhất thế giới. Chúng xuất hiện ở hầu khắp các châu lục, ngoại trừ Nam Cực, và luôn gắn bó với những vùng có nguồn nước như hồ, sông, cửa sông, đầm lầy hay bờ biển. Khác với nhiều loài chim săn mồi khác có thực đơn đa dạng, hơn 99% khẩu phần của ó cá là cá, khiến chúng trở thành một trong số ít loài chim gần như chuyên biệt hóa hoàn toàn vào nguồn thức ăn này.

Ảnh: wdfw.wa

Toàn bộ cơ thể của ó cá đều được "thiết kế" cho việc bắt cá. Đôi mắt lớn có thể phát hiện con mồi từ độ cao hàng chục mét. Khi lao xuống, chim khép cánh rồi đâm gần như thẳng đứng xuống mặt nước bằng hai chân chìa ra phía trước. Những chiếc móng dài, cong và cực sắc giúp giữ chặt con cá đang vùng vẫy. Đặc biệt, mặt dưới các ngón chân có vô số gai nhỏ li ti như giấy nhám, làm tăng độ ma sát để cá không dễ trượt khỏi móng vuốt.

Ảnh: tenmokusan555.hatenablog

Một đặc điểm hiếm thấy khác là ngón chân ngoài của ó cá có thể xoay ra phía sau. Nhờ đó, chúng có thể nắm con cá bằng hai ngón trước và hai ngón sau – cách cầm chắc chắn hơn nhiều so với kiểu ba trước một sau của đa số chim săn mồi. Sau khi bắt được cá, ó cá còn xoay con mồi sao cho đầu cá hướng về phía trước. Điều này giúp giảm sức cản không khí khi bay, tiết kiệm đáng kể năng lượng trên đường trở về tổ.

Dù thường xuyên lao xuống nước, ó cá hiếm khi bị ướtg. Bộ lông của chúng được phủ lớp dầu chống thấm, còn lỗ mũi có thể khép lại trong khoảnh khắc lao xuống để ngăn nước tràn vào. Nếu lặn quá sâu, chim chỉ cần đập mạnh cánh và rung người để hất nước ra trước khi cất cánh.

Ảnh: Wikimedia Commons

Tổ của ó cá cũng rất ấn tượng. Chúng thường xây tổ lớn bằng cành cây trên ngọn cây cao, cột điện, mỏm đá hoặc các bệ nhân tạo gần mặt nước. Nhiều cặp chim sử dụng cùng một tổ trong nhiều năm liên tiếp, liên tục bổ sung vật liệu khiến tổ có thể đạt đường kính hơn 1,5 mét và nặng hàng trăm kilôgam.

Vào giữa thế kỷ XX, quần thể ó cá ở nhiều nơi từng suy giảm mạnh do thuốc trừ sâu DDT làm vỏ trứng mỏng, khiến trứng dễ vỡ khi ấp. Sau khi nhiều quốc gia cấm sử dụng DDT và triển khai các chương trình bảo tồn như dựng bệ làm tổ nhân tạo, số lượng ó cá đã phục hồi đáng kể. Ngày nay, sự hiện diện của loài chim này thường được xem là dấu hiệu của các hệ sinh thái nước tương đối khỏe mạnh và giàu nguồn cá.

Với sải cánh rộng tới gần 1,8 mét, khả năng săn mồi gần như hoàn hảo và những thích nghi đặc biệt hiếm có, ó cá là một trong những ví dụ ấn tượng nhất về sự chuyên hóa trong tiến hóa. Mỗi cú lao mình xuống mặt nước không chỉ là màn trình diễn ngoạn mục của thiên nhiên, mà còn là kết quả của hàng triệu năm chọn lọc để tạo nên một "ngư phủ" thực thụ trên bầu trời.