TS.LS Đặng Văn Cường, Giảng viên Khoa Luật và Lý luận chính trị, Trường Đại học Thủy lợi trao đổi với PV Tri thức và Cuộc sống nhấn mạnh rằng, đây là hướng tiếp cận tích cực, thể hiện sự đổi mới trong tư duy xây dựng chính sách hình sự, phù hợp với yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn hiện nay.

Tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để tạo điều kiện khắc phục hậu quả

- Là một chuyên gia luật hình sự, ông đánh giá như thế nào về việc nghiên cứu bổ sung các quy định về tạm hoãn, miễn truy cứu trách nhiệm hình sự, đặc biệt đối với những vi phạm trong hoạt động kinh tế, đầu tư, sản xuất, kinh doanh và đổi mới sáng tạo?

Trong thực tiễn hoạt động kinh tế, đầu tư và đổi mới sáng tạo, không phải mọi quyết định sai lầm hoặc mọi thiệt hại phát sinh đều xuất phát từ động cơ vụ lợi hay hành vi tham nhũng. Có những trường hợp chủ thể thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung, có mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội nhưng gặp rủi ro khách quan, hạn chế về cơ chế hoặc những yếu tố phát sinh ngoài dự liệu. Nếu mọi thiệt hại đều dẫn đến cách tiếp cận hình sự cứng nhắc, không phân biệt động cơ, lỗi, hoàn cảnh và khả năng khắc phục, chúng ta có thể vô tình tạo ra tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm, làm suy giảm động lực đổi mới sáng tạo và tinh thần dám nghĩ, dám làm.

Vì vậy, việc thiết kế cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để tạo điều kiện khắc phục hậu quả, cũng như miễn trách nhiệm hình sự khi đáp ứng đầy đủ những điều kiện luật định, là hướng đi đáng được ủng hộ.

Tuy nhiên, đây phải là cơ chế có điều kiện, không phải sự miễn trừ trách nhiệm một cách mặc nhiên cho người có hành vi vi phạm pháp luật. Đặc biệt, cần phân biệt rõ các trường hợp không có căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự, trường hợp được loại trừ trách nhiệm hình sự và trường hợp đã có căn cứ xác định hành vi phạm tội nhưng được xem xét áp dụng cơ chế tạm hoãn hoặc miễn trách nhiệm hình sự theo quy định. Mỗi trường hợp có bản chất pháp lý khác nhau, không thể đánh đồng.

- Chính sách này có mâu thuẫn với nguyên tắc nghiêm trị đối với người phạm tội hay không, thưa ông?

Theo tôi, không có mâu thuẫn nếu chính sách được thiết kế đúng đắn. Pháp luật hình sự Việt Nam luôn đặt ra yêu cầu kết hợp hài hòa giữa nghiêm trị và khoan hồng. Nghiêm trị là cần thiết đối với những hành vi nguy hiểm cho xã hội, đặc biệt là tham nhũng, cố ý trục lợi, chiếm đoạt tài sản, cố tình gây thiệt hại hoặc lợi dụng chính sách để che giấu sai phạm. Khoan hồng được đặt ra đối với những trường hợp có căn cứ phù hợp, thể hiện khả năng tự khắc phục, sửa chữa sai lầm và đem lại lợi ích thực chất cho xã hội.

Một chính sách hình sự hiện đại cần hướng đến hiệu quả tổng thể, chứ không chỉ chú trọng số lượng vụ án được khởi tố, số người bị kết án hoặc mức hình phạt tù được áp dụng. Trong những trường hợp pháp luật cho phép, nếu có thể thu hồi tài sản thất thoát, bồi thường cho người bị thiệt hại, khôi phục hoạt động sản xuất, kinh doanh, bảo vệ việc làm cho người lao động và duy trì những dự án có giá trị kinh tế - xã hội thì đó cũng là những kết quả có ý nghĩa quan trọng đối với lợi ích công cộng.

Cách tiếp cận này phù hợp với định hướng hoàn thiện chính sách hình sự theo hướng tăng cường phòng ngừa, cá thể hóa trách nhiệm và mở rộng việc áp dụng hình phạt ngoài tù trong những trường hợp thích hợp, thay vì coi hình phạt tù là lựa chọn ưu tiên trong mọi trường hợp.

Định hướng chính sách chuyển sang cách tiếp cận kết hợp xử lý với khắc phục hậu quả

- Những quy định này có mối liên hệ như thế nào với Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân và Nghị quyết số 37/2026/QH16 của Quốc hội?

Tôi cho rằng cần nhìn nhận chính sách này trong mối liên hệ với yêu cầu hoàn thiện thể chế, bảo vệ quyền tài sản, quyền tự do kinh doanh hợp pháp và khơi thông các nguồn lực phục vụ phát triển đất nước.

Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân nhấn mạnh yêu cầu phát huy vai trò của kinh tế tư nhân, khuyến khích tinh thần kinh doanh, đổi mới sáng tạo, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp, doanh nhân. Để những định hướng này đi vào cuộc sống, hệ thống pháp luật phải tạo dựng môi trường kinh doanh có tính dự báo, minh bạch và bảo đảm rằng rủi ro kinh doanh thực sự được phân biệt với hành vi phạm tội.

Không thể vì mục tiêu bảo vệ doanh nghiệp mà dung túng cho hành vi tham nhũng, gian lận, chiếm đoạt tài sản hoặc cố ý vi phạm pháp luật. Ngược lại, cũng không nên hình sự hóa một cách thiếu căn cứ những rủi ro khách quan phát sinh trong quá trình thực hiện các hoạt động kinh doanh, đầu tư hoặc thử nghiệm mô hình công nghệ mới.

Đáng chú ý, Theo cơ chế tại Nghị quyết số 37/2026/QH16 của Quốc hội, việc tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để khắc phục hậu quả được đặt ra trong những trường hợp nhất định, trong đó có yêu cầu vì lợi ích chung, không có hành vi tham nhũng, hoạt động đang thực hiện có khả năng khắc phục thiệt hại và có cam kết khắc phục theo điều kiện luật định. Đối với cơ chế không truy cứu trách nhiệm hình sự, Nghị quyết cũng đặt ra những điều kiện riêng, bao gồm việc xem xét lợi ích chung, kết quả hoạt động, tình trạng khắc phục hậu quả và các điều kiện liên quan khác.

Điều đó cho thấy định hướng chính sách đã chuyển từ cách tiếp cận chỉ chú trọng xử lý vi phạm sang cách tiếp cận kết hợp xử lý với khắc phục hậu quả, bảo vệ lợi ích công cộng và duy trì những hoạt động có giá trị cho nền kinh tế.

- Theo ông, vấn đề lớn nhất cần giải quyết để các quy định về tạm hoãn, miễn truy cứu trách nhiệm hình sự có thể áp dụng hiệu quả trong thực tiễn là gì?

Theo tôi, vấn đề cốt lõi là phải cụ thể hóa các tiêu chí và điều kiện áp dụng. Tôi cho rằng cần đặc biệt chú ý đến các nhóm tiêu chí sau:

Thứ nhất, tiêu chí về động cơ và tính chất hành vi. Phải xác định rõ hành vi có thực sự hướng đến lợi ích chung hay không, có động cơ vụ lợi, tham nhũng, chiếm đoạt hoặc cố ý làm trái để trục lợi hay không.

Thứ hai, tiêu chí về nguyên nhân và mức độ lỗi. Cần phân biệt rủi ro khách quan, sai sót trong quá trình thực hiện nhiệm vụ với hành vi cố ý vi phạm, che giấu sai phạm hoặc bỏ qua những cảnh báo nghiêm trọng. Đối với hoạt động đổi mới sáng tạo, phải xem xét các tiêu chuẩn chuyên môn, quy trình thử nghiệm, biện pháp phòng ngừa đã được thực hiện và những thông tin mà người thực hiện có thể tiếp cận tại thời điểm ra quyết định.

Thứ ba, tiêu chí về khả năng khắc phục hậu quả. Phương án khắc phục phải có cơ sở tài chính, tài sản, nguồn thu, tiến độ và phương thức thực hiện cụ thể. Không thể chỉ căn cứ vào lời hứa hoặc cam kết chung chung. Đối với những trường hợp có nguy cơ tẩu tán tài sản, cần có biện pháp bảo đảm phù hợp, tương xứng với thiệt hại dự kiến và điều kiện thực tế.

Thứ tư, tiêu chí về lợi ích công cộng và quyền của người bị thiệt hại. Cần đánh giá lợi ích thực tế của việc tiếp tục dự án hoặc hoạt động kinh tế, nhưng không được lấy lợi ích của doanh nghiệp hay lợi ích kinh tế chung làm lý do để bỏ qua quyền lợi hợp pháp của người bị thiệt hại. Quyền được bồi thường, hoàn trả tài sản và tiếp cận cơ chế khiếu nại, kiến nghị phải được bảo đảm.

Thứ năm, tiêu chí về thời hạn và kết quả thực hiện cam kết. Quyết định tạm hoãn phải xác định thời hạn, mốc tiến độ, nghĩa vụ cụ thể và điều kiện đánh giá kết quả. Nếu không thực hiện đúng cam kết mà không có lý do chính đáng, cơ quan có thẩm quyền phải xem xét chấm dứt cơ chế tạm hoãn và tiếp tục giải quyết vụ việc theo quy định pháp luật.

-Có ý kiến lo ngại rằng cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự có thể bị lợi dụng để kéo dài thời gian, tẩu tán tài sản hoặc né tránh trách nhiệm?

Đây là nguy cơ cần được tính đến ngay từ khâu xây dựng pháp luật. Chính sách khoan hồng chỉ có ý nghĩa khi người được hưởng chính sách thực sự đáp ứng điều kiện luật định và có hành động khắc phục hậu quả thực chất. Cần phân biệt rõ thiện chí khắc phục với việc đưa ra cam kết nhằm trì hoãn xử lý.

Một doanh nghiệp có thể đề xuất phương án tái cơ cấu, tiếp tục vận hành dự án hoặc huy động nguồn lực để hoàn trả tài sản, nhưng phương án đó phải được thẩm định độc lập và kiểm chứng bằng những dữ liệu cụ thể.

Tôi đề xuất thiết lập cơ chế giám sát trong toàn bộ thời gian tạm hoãn. Cơ quan có thẩm quyền cần theo dõi dòng tiền, tài sản liên quan, tiến độ khắc phục và việc thực hiện các nghĩa vụ đã cam kết trong phạm vi pháp luật cho phép. Khi có dấu hiệu che giấu tài sản, chuyển dịch tài sản bất thường, cung cấp thông tin gian dối hoặc cố tình không thực hiện nghĩa vụ, phải có cơ chế xử lý kịp thời.

Bên cạnh đó, cần tăng cường vai trò kiểm sát của Viện kiểm sát, trách nhiệm giải trình của cơ quan ra quyết định và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng với cơ quan quản lý chuyên ngành, kiểm toán và các cơ quan có liên quan. Một vấn đề quan trọng khác là phải bảo đảm tính công khai, minh bạch ở mức phù hợp. Mục tiêu là bảo đảm chính sách được áp dụng đúng người, đúng trường hợp, không để cơ chế khoan hồng trở thành công cụ né tránh trách nhiệm.

Tôi cho rằng mục tiêu cuối cùng của việc hoàn thiện chính sách hình sự không phải là giảm số người bị xử lý bằng mọi giá, cũng không phải là tăng cường hình phạt tù trong mọi trường hợp. Điều quan trọng là phải lựa chọn được phương thức xử lý đúng pháp luật, công bằng, có khả năng phòng ngừa và đem lại hiệu quả thực chất cho xã hội.

Xin cảm ơn TS.LS Đặng Văn Cường về cuộc trao đổi trên!

>>> Mời độc giả xem thêm video Khởi tố Hải sapa TV: