Gia đình Việt có bố làm quan gần 20 năm, nuôi dạy 6 con có người thành đạt, làm từ thiện nổi tiếng, có người đóng góp lớn cho Tổ quốc

Gia đình họ Hoàng đến nay vẫn được xem là trường hợp hiếm có ở Việt Nam khi có ba thành viên thuộc ba thế hệ được đặt tên cho các tuyến phố tại Hà Nội. Đó là nhà sử học Hoàng Đạo Thành (đời bố), nhà văn hóa Hoàng Đạo Thúy (đời con) và Giáo sư Tạ Quang Bửu (cháu rể). Những thành viên khác trong nhà cũng đều đạt được thành tựu riêng.

Hoàng Đạo Thành: Nhà sử học yêu nước, thương dân

Ông Hoàng Đạo Thành (1835-1908) là học giả, nhà sử học nổi tiếng cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, đồng thời là một chí sĩ tham gia phong trào Duy Tân. Ông sinh năm 1835 tại làng Kim Lũ, nay thuộc phường Đại Kim, quận Hoàng Mai (cũ), Hà Nội. Tên khai sinh của ông là Cung Đạo Thành, hiệu Cúc Lữ. Trước kỳ thi Hương, ông đổi sang họ Hoàng và từ đó được biết đến với tên gọi Hoàng Đạo Thành.

Năm Giáp Thân 1884, ông đỗ Cử nhân tại trường thi Thanh Hóa, cùng khoa với Đào Nguyên Phổ. Sau khi đỗ đạt, ông lần lượt đảm nhiệm các chức giáo thụ tại Quốc Oai, Hoài Đức, Từ Sơn, rồi giữ chức tri huyện Quế Dương và đồng tri phủ phân phủ Thuận Thành, Bắc Ninh. Trong thời gian làm quan, ông được biết đến là người thanh liêm, uyên bác và am hiểu lịch sử.

Năm 1902, Hoàng Đạo Thành xin cáo quan về quê, dành thời gian cho những công trình nghiên cứu đã ấp ủ từ lâu. Hai tác phẩm tiêu biểu của ông là Việt sử tân ước toàn biên và Đại Nam hành nghĩa liệt nữ truyện. Ông cũng tham gia phong trào Duy Tân thông qua con đường học thuật, văn chương, sử dụng thơ văn để khơi dậy lòng yêu nước và cổ vũ tư tưởng đổi mới đất nước.

Hoàng Đạo Thành không chỉ được biết đến bởi học vấn mà còn bởi những việc làm thiết thực cho quê hương.

Tại làng Kim Lũ khi ấy có một cây đa lớn bên bờ sông. Người dân mỗi lần đi chợ thường phải bám vào thân và rễ cây để sang bờ bên kia. Vào mùa nước lớn, không ít người trượt tay rơi xuống sông, dẫn đến những vụ đuối nước thương tâm.

Chứng kiến tình trạng này, Hoàng Đạo Thành đã vận động các gia đình khá giả và chức sắc trong làng đóng góp tiền, đồng thời kêu gọi người dân góp công xây dựng một cây cầu kiên cố. Cây cầu hoàn thành đã giúp chấm dứt tình trạng qua sông nguy hiểm kéo dài nhiều năm.

Khi địa phương xem xét đặt tên tuyến đường tại khu vực này, phương án ban đầu là lấy tên cây cầu. Tuy nhiên, sau khi tìm hiểu về lịch sử công trình, chính quyền quyết định đặt tên đường Hoàng Đạo Thành để ghi nhận công lao của người khởi xướng việc xây cầu và những đóng góp của ông cho quê hương.

Trong cuộc đời mình, Hoàng Đạo Thành có hai người vợ và sáu người con. Con trai trưởng là Cử nhân Hoàng Đạo Phương, một thương gia giàu có, nổi tiếng ở Hà Nội xưa. Con gái Hoàng Thị Uyển, thường được gọi là bà Cả Mọc, là nữ sĩ và nhà hoạt động từ thiện. Bà từng giữ chức Hội trưởng Hội Tế sinh Bắc Việt, đồng thời sáng lập nhà nuôi dưỡng trẻ em miễn phí đầu tiên tại Hà Nội trước năm 1945.

Hoàng Đạo Thúy: “Anh cả của Bộ đội Thông tin", được trao tặng nhiều Huân chương

Người con út của Hoàng Đạo Thành là Hoàng Đạo Thúy (1900-1994), nhân vật có nhiều đóng góp trong lịch sử văn hóa và cách mạng Việt Nam. Ông được xem là người đặt nền móng cho phong trào Hướng đạo sinh Việt Nam. Dưới sự dẫn dắt của ông, hoạt động hướng đạo không chỉ chú trọng rèn luyện thể chất mà còn đề cao lòng yêu nước, ý thức công dân và lý tưởng sống của thanh niên. Tác phẩm Trai nước Nam làm gì? từng là cuốn sách gắn bó với nhiều thế hệ hướng đạo sinh.

Bên cạnh hoạt động hướng đạo, Hoàng Đạo Thúy còn được xem là người đặt nền móng cho ngành thông tin liên lạc quân đội, được gọi là "anh cả của Bộ đội Thông tin". Ông cũng có nhiều công trình nghiên cứu về lịch sử, văn hóa Thăng Long - Hà Nội và được giới nghiên cứu đánh giá là một nhà Hà Nội học tiêu biểu.

Năm 1929, ông sáng lập phong trào Hướng đạo Việt Nam, góp phần đào tạo nhiều trí thức trẻ, trong đó có Giáo sư Tạ Quang Bửu.

Khi qua đời, Hoàng Đạo Thúy được an táng tại nghĩa trang Mai Dịch. Trên bia mộ chỉ khắc dòng chữ giản dị: "Cụ Hoàng Đạo Thúy 1900-1994", không ghi chức vụ hay huân chương. Trong sự nghiệp của mình, ông được Nhà nước trao tặng Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Chiến công hạng Nhất và Huân chương Chiến thắng hạng Nhất.

Truyền thống hiếu học được tiếp nối qua nhiều thế hệ

Gia đình Hoàng Đạo Thành tiếp tục có nhiều thành viên theo đuổi con đường học thuật và đóng góp cho xã hội. Trong số đó, cháu nội của ông là GS.TS.KTS Hoàng Đạo Kính, một chuyên gia hàng đầu Việt Nam trong lĩnh vực bảo tồn, trùng tu di sản.

Năm 13 tuổi, Hoàng Đạo Kính được Chủ tịch Hồ Chí Minh lựa chọn vào nhóm 100 "hạt giống đỏ" sang nước ngoài đào tạo. Sau nhiều năm học tập và nghiên cứu, ông dành phần lớn sự nghiệp cho công tác bảo tồn các di tích quan trọng như Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Nhà hát Lớn Hà Nội, Kinh thành Huế, phố cổ Hội An và thánh địa Mỹ Sơn. Những đóng góp của ông khiến giới chuyên môn gọi ông là "hiệp sĩ bảo tồn di tích".

Con trai Hoàng Đạo Kính là TS.KTS Hoàng Đạo Cương. Trước khi được bổ nhiệm làm Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, ông từng giữ chức Viện trưởng Viện Bảo tồn di tích. Cuốn sách Bảo tồn, tu bổ di tích kiến trúc gỗ của ông cũng được đánh giá cao về chuyên môn.

Gia đình Hoàng Đạo Thúy còn có mối liên hệ với một trí thức lớn khác của Việt Nam là GS Tạ Quang Bửu. Ông kết hôn với bà Hoàng Thị Kim Oanh, con gái Hoàng Đạo Thúy.

GS Tạ Quang Bửu (1910-1986) sinh ra tại Nghệ An trong một gia đình nhà giáo. Ông từng học tập tại các trường đại học Sorbonne, Bordeaux và Oxford, trước khi trở thành một trong những nhà khoa học có nhiều đóng góp cho nền giáo dục và khoa học Việt Nam.

Trong sự nghiệp, ông giữ chức Hiệu trưởng Trường Đại học Bách khoa Hà Nội giai đoạn 1956-1961, sau đó làm Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp từ năm 1965 đến 1976. Ông cũng là đại biểu Quốc hội liên tục từ khóa I đến khóa VI.

Đến nay, Hà Nội có ba tuyến phố mang tên Hoàng Đạo Thành, Hoàng Đạo Thúy và Tạ Quang Bửu. Đây là dấu ấn đặc biệt của một gia đình có nhiều thế hệ gắn bó với giáo dục, khoa học, văn hóa và những hoạt động đóng góp cho xã hội.

(Tổng hợp)