Dương xỉ: Loài thực vật cổ đại với lịch sử hàng trăm triệu năm

Nhóm thực vật có lịch sử hàng trăm triệu năm. Dương xỉ xuất hiện từ kỷ Devon, cách đây hơn 360 triệu năm, trước cả thời đại của khủng long. Tổ tiên của chúng từng phát triển thành những “rừng dương xỉ khổng lồ” trong kỷ Than đá, góp phần hình thành nên nhiều mỏ than ngày nay. Sự tồn tại bền bỉ qua các cuộc đại tuyệt chủng cho thấy khả năng thích nghi đáng kinh ngạc của ngành Polypodiopsida. Ảnh: Pinterest.

Không sinh sản bằng hạt như cây có hoa. Khác với phần lớn thực vật quen thuộc, dương xỉ sinh sản bằng bào tử. Ở mặt dưới lá thường có các cụm túi bào tử gọi là túi nang (sori), khi chín sẽ phát tán bào tử ra môi trường. Chu kỳ sống của chúng gồm hai thế hệ xen kẽ: thể bào tử (lá lớn ta thấy) và thể giao tử nhỏ bé hình tim sống độc lập. Ảnh: Pinterest.

Lá non cuộn tròn như chiếc vòi voi. Những lá dương xỉ non thường cuộn tròn ở đầu. Khi lớn dần, lá sẽ từ từ mở ra thành những phiến lá xẻ thùy mềm mại. Hình ảnh lá non cuộn tròn không chỉ đẹp mắt mà còn là cơ chế bảo vệ phần mô non trước tác động môi trường. Ảnh: Pinterest.

Phân bố rộng khắp từ rừng nhiệt đới đến vùng ôn đới. Dương xỉ có mặt ở hầu hết các châu lục, từ rừng mưa ẩm ướt, vách đá, thân cây mục cho đến những khu rừng ôn đới mát mẻ. Một số loài sống trên cây khác (biểu sinh), số khác bám vào đá hoặc sinh trưởng dưới tán rừng rậm rạp. Ảnh: Pinterest.

Có loài cao như cây gỗ. Dù nhiều người nghĩ dương xỉ chỉ là cây thấp, thực tế có những loài dương xỉ thân gỗ cao tới 10–20 mét, đặc biệt ở các vùng nhiệt đới như Đông Nam Á, Úc và New Zealand. Thân của chúng thực chất là phần thân rễ mọc thẳng đứng, tạo nên hình dáng giống cây cọ. Ảnh: Pinterest.

Đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái. Dương xỉ giúp giữ ẩm đất, hạn chế xói mòn và tạo vi sinh cảnh cho côn trùng, lưỡng cư. Ở tầng dưới tán rừng, chúng góp phần duy trì độ ẩm và ổn định cấu trúc đất. Một số loài còn có khả năng hấp thụ kim loại nặng, được nghiên cứu trong xử lý ô nhiễm môi trường. Ảnh: Pinterest.

Được con người sử dụng làm cảnh và thực phẩm. Nhiều loài dương xỉ được trồng làm cây cảnh nhờ dáng lá thanh thoát, phù hợp không gian nội thất hoặc sân vườn. Ở một số nước châu Á, chồi non của vài loài còn được chế biến thành món ăn truyền thống, dù cần xử lý đúng cách để loại bỏ độc tố tự nhiên. Ảnh: Pinterest.

Đa dạng với hơn mười nghìn loài khác nhau. Ngành Polypodiopsida bao gồm hơn 10.000 loài đã được mô tả, tạo nên một trong những nhóm thực vật không hạt phong phú nhất trên Trái Đất. Sự đa dạng này thể hiện qua hình dạng lá, kích thước, môi trường sống và chiến lược sinh tồn khác nhau, làm dương xỉ trở thành đối tượng nghiên cứu hấp dẫn của thực vật học. Ảnh: Pinterest.

Mời quý độc giả xem video: Sống Cùng Chó Sói / VTV2