Chiều 27/10, Bộ Y tế tổ chức họp báo cung cấp thông tin về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), làm rõ đề xuất hiến, ghép mô tạng trẻ dưới 18 tuổi.

Trao đổi với Tri thức và Cuộc sống, Thượng tá, TS, chuyên gia tội phạm học Đào Trung Hiếu cho rằng, cần hết sức thận trọng khi mở rộng phạm vi hiến mô, kể cả mô tái sinh với trẻ còn sống. Tuy nhiên, với trẻ qua đời, cần nghiên cứu thêm cơ chế cho phép cha mẹ quyết định hiến mô, bộ phận cơ thể của trẻ trong những trường hợp đặc biệt, với điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt.

Nguy cơ trẻ phải chịu áp lực từ các mối quan hệ gia đình

Theo Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu, những giải thích của Bộ Y tế tại cuộc họp báo ngày 27/10 đã làm rõ hơn bản chất của dự thảo, đặc biệt là sự khác biệt giữa đăng ký nguyện vọng hiến và đáp ứng điều kiện hiến, cũng như giữa hiến mô khi còn sống và hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi qua đời.

Đây là những trường hợp có bản chất pháp lý, y khoa và mức độ rủi ro khác nhau, cần được xem xét bằng những cơ chế bảo vệ phù hợp.

Đối với trẻ em còn sống, ông cho rằng cần hết sức thận trọng khi mở rộng phạm vi hiến mô, kể cả mô tái sinh. Vấn đề không chỉ nằm ở mức độ an toàn của can thiệp y khoa mà còn liên quan đến khả năng tự quyết và nguy cơ trẻ phải chịu áp lực từ các mối quan hệ gia đình, tình cảm.

Tuy nhiên, với trẻ em đã qua đời, chuyên gia tội phạm học đề nghị nghiên cứu thêm một tình huống mà theo ông, dự thảo hiện chưa giải quyết đầy đủ.

Đó là trường hợp trẻ đột ngột tử vong do bệnh tật hoặc tai nạn, trước đó chưa đăng ký và chưa từng bày tỏ nguyện vọng hiến tạng, nhưng cha mẹ mong muốn hiến những mô, bộ phận cơ thể còn đủ điều kiện y khoa để cứu người.

Theo thông tin Bộ Y tế công bố tại cuộc họp báo, dự thảo cho phép xem xét lấy mô, bộ phận cơ thể sau khi trẻ qua đời nếu trẻ đã đăng ký hoặc có nguyện vọng hiến trước khi chết và được cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý. Như vậy, sự đồng ý của cha mẹ sau khi trẻ mất chưa được xác định là điều kiện độc lập đủ để thực hiện việc hiến.

Đây là vấn đề đáng tiếp tục nghiên cứu trong quá trình hoàn thiện luật. Cần cân nhắc khả năng thiết lập cơ chế đặc biệt cho phép cha mẹ quyết định hiến mô, bộ phận cơ thể của con sau khi con qua đời, trong trường hợp không có bằng chứng cho thấy trẻ từng phản đối, với những điều kiện bảo vệ hết sức nghiêm ngặt.

Các điều kiện này cần bao gồm việc xác định chết não hoặc chết tuần hoàn do hội đồng chuyên môn độc lập thực hiện; sự đồng thuận của cha mẹ phải tự nguyện, bằng văn bản; không có lợi ích vật chất bất hợp pháp; toàn bộ quá trình lấy, điều phối và phân bổ mô, tạng được giám sát, truy xuất minh bạch.

Đồng thời, cần nghiên cứu cơ chế kiểm tra độc lập đối với những trường hợp có dấu hiệu bất thường, nhất là khi nguyên nhân tử vong chưa rõ hoặc xuất hiện xung đột lợi ích. Việc xem xét hiến tạng tuyệt đối không được ảnh hưởng đến nghĩa vụ cấp cứu, điều trị hoặc quá trình xác định nguyên nhân tử vong.

“Dưới góc độ tội phạm học, vấn đề không phải là đóng cửa trước những nghĩa cử nhân đạo, mà là thiết kế cơ chế pháp luật để lòng nhân ái không bị lợi dụng”, ông Hiếu nhấn mạnh.

Theo chuyên gia, trẻ em khi còn sống phải được bảo vệ tối đa trước mọi nguy cơ xâm hại thân thể. Khi trẻ đã qua đời, việc nghiên cứu tạo điều kiện để gia đình thực hiện nguyện vọng hiến tặng cứu người cũng có giá trị nhân văn, nhưng phải được đặt trong khuôn khổ pháp lý đặc biệt chặt chẽ.

Điều quan trọng không phải là mở rộng hay thu hẹp quyền hiến bằng mọi giá, mà là xác định đúng những trường hợp cần được bảo vệ bằng giới hạn pháp luật và những trường hợp có thể tháo gỡ rào cản để cứu người, đồng thời bảo đảm an toàn, công bằng và nhân phẩm con người.

Vấn đề nhạy cảm bị lợi dụng để thao túng cộng đồng

Bên cạnh vấn đề điều kiện hiến mô, tạng của trẻ em, TS Đào Trung Hiếu cho rằng những tranh luận xung quanh dự thảo luật cần được nhìn nhận trên tinh thần khoa học, khách quan, phân biệt rõ quyền phản biện chính sách với hành vi cố ý xuyên tạc, thao túng dư luận.

Theo ông, việc lấy ý kiến trẻ em từ đủ 7 tuổi đến dưới 18 tuổi trong quá trình xây dựng luật là hoạt động tham vấn chính sách, nhằm ghi nhận tiếng nói của nhóm đối tượng chịu tác động. Điều 74 Luật Trẻ em năm 2016 và Điều 12 Công ước Liên Hợp Quốc về quyền trẻ em đều ghi nhận nguyên tắc bảo đảm sự tham gia của trẻ em vào những vấn đề liên quan đến mình, phù hợp với độ tuổi và mức độ trưởng thành.

Cần phân biệt 3 vấn đề hoàn toàn khác nhau: lấy ý kiến về dự thảo luật, đăng ký nguyện vọng hiến và thực hiện việc hiến mô, bộ phận cơ thể.

Việc một học sinh được hỏi ý kiến về chính sách không có nghĩa em được yêu cầu đăng ký hiến tạng, càng không đồng nghĩa với việc cơ quan y tế có quyền lấy mô, bộ phận cơ thể của em.

Theo giải thích của Bộ Y tế tại cuộc họp báo ngày 27/10, dự thảo tiếp tục nghiêm cấm lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi khi còn sống, chỉ xem xét hiến mô tái sinh trong những trường hợp đặc biệt và hiến mô, bộ phận cơ thể sau khi qua đời theo các điều kiện pháp lý, y khoa nghiêm ngặt. Việc đăng ký nguyện vọng hiến cũng không đồng nghĩa với việc đương nhiên đủ điều kiện hiến.

Dưới góc độ tâm lý học tội phạm, ông Hiếu lưu ý khả năng một vấn đề nhạy cảm bị lợi dụng để thao túng nhận thức cộng đồng. Trẻ em và quyền bất khả xâm phạm về thân thể là những chủ đề dễ kích hoạt bản năng bảo vệ, tâm lý lo sợ và phản ứng phẫn nộ của phụ huynh.

Khi thông tin bị cắt xén, đánh tráo khái niệm hoặc đặt trong ngữ cảnh sai lệch, một hoạt động tham vấn chính sách có thể bị diễn giải thành việc “ép học sinh hiến tạng”.

Nếu được thực hiện có chủ đích, đây là thủ pháp dẫn dắt nhận thức bằng cảm xúc: tạo ra một mối đe dọa khiến công chúng sợ hãi, sau đó sử dụng chính nỗi sợ ấy để thúc đẩy sự phẫn nộ và lan truyền thông tin. Trên mạng xã hội, những nội dung gây sốc thường được chia sẻ trước khi kiểm chứng. Khi thông tin sai lệch được lặp lại với tần suất lớn, nó có thể tạo ấn tượng rằng đó là sự thật đã được nhiều người xác nhận.

Từ sự hiểu lầm ban đầu, dư luận có thể chuyển sang tâm lý nghi ngờ, mất niềm tin, thậm chí xuất hiện phản ứng cực đoan. Nếu có chủ thể cố tình khai thác diễn biến này để kích động chống đối hoặc gây rối trật tự xã hội, cơ quan chức năng cần nhận diện, xác minh và xử lý theo quy định pháp luật.

“Phản biện chính sách là quyền chính đáng của công dân; cố ý ngụy tạo sự thật để thao túng dư luận không phải là phản biện. Nhưng ranh giới giữa hai hành vi ấy phải được xác định bằng chứng cứ và pháp luật, không phải bằng suy đoán”, ông Hiếu nêu quan điểm.

Minh bạch và trách nhiệm là nền tảng tạo dựng niềm tin xã hội

Đối với thông tin cho rằng các đoàn công tác của Bộ Y tế hoặc nhà trường ép buộc học sinh đồng ý hiến tạng, ông Hiếu cho rằng cần kiểm tra cụ thể nội dung phiếu khảo sát, cách thức tổ chức, tài liệu hướng dẫn và phản ánh của học sinh, phụ huynh.

Nếu cáo buộc sai sự thật, cơ quan chức năng cần công khai thông tin, chứng cứ để bác bỏ. Ngược lại, nếu phát hiện việc lấy ý kiến mang tính áp đặt, gây áp lực hoặc giải thích sai mục đích, cơ quan có trách nhiệm phải chấn chỉnh, không né tránh.

Về giải pháp, chuyên gia đề nghị Bộ Y tế chủ động công bố đầy đủ dự thảo, mẫu phiếu lấy ý kiến và quy trình tham vấn; giải thích rõ những điều được phép, những hành vi bị nghiêm cấm và các điều kiện bảo vệ trẻ em. Thông tin cần chính xác về pháp lý, dễ hiểu về y khoa, tránh những cách diễn đạt khiến công chúng hiểu lầm.

Các cơ quan chức năng cần tăng cường phát hiện, kiểm chứng thông tin sai lệch; xác minh những trường hợp có dấu hiệu cố ý bịa đặt, cắt ghép, vu khống hoặc tổ chức phát tán thông tin giả nhằm gây hậu quả. Việc xử lý phải đúng hành vi, đúng mức độ, đồng thời bảo đảm quyền tự do ngôn luận và quyền phản biện chính sách của người dân.

Mặt khác, cơ quan soạn thảo cần thực sự lắng nghe những ý kiến phản biện có căn cứ, nhất là các lo ngại về nguy cơ thương mại hóa mô, bộ phận cơ thể người, khả năng thao túng ý chí trẻ em và những khoảng trống trong cơ chế giám sát.

Theo ông Hiếu, minh bạch thông tin không chỉ nhằm bác bỏ tin giả mà còn giúp cơ quan soạn thảo tiếp thu những ý kiến xác đáng để hoàn thiện chính sách.

Trong một xã hội pháp quyền, tranh luận công khai về dự thảo luật là điều cần thiết. Những ý kiến khác biệt, nếu được trao đổi trên nền tảng sự thật và tinh thần xây dựng, sẽ giúp nhận diện sớm các rủi ro mà cơ quan soạn thảo có thể chưa dự liệu đầy đủ.

Không thể nhân danh bảo vệ trẻ em để gieo rắc nỗi sợ hãi bằng thông tin sai sự thật; nhưng cũng không thể nhân danh chống xuyên tạc để phủ nhận quyền chất vấn, phản biện chính sách của người dân.

“Sự thật phải là ranh giới phân định hai hành vi ấy, còn tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước chính là nền tảng tạo dựng niềm tin xã hội”, ông Hiếu nói.