Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang đề xuất chuyển từ cơ chế cho phép trưng bày thuốc lá có giới hạn sang cấm trưng bày dưới mọi hình thức tại các cơ sở bán buôn, bán lẻ. Mục tiêu của chính sách là giảm mức độ hiện diện của sản phẩm, hạn chế quảng bá trá hình và ngăn ngừa người trẻ tiếp cận thuốc lá. Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng việc triển khai cần có lộ trình phù hợp, đồng thời đi kèm các giải pháp kiểm soát hiệu quả thị trường thuốc lá bất hợp pháp.

Chuyển từ trưng bày có giới hạn sang không trưng bày

Theo quy định hiện hành, các điểm bán thuốc lá được phép trưng bày nhưng không vượt quá một bao, một tút hoặc một hộp đối với mỗi nhãn hiệu. Trường hợp vi phạm có thể bị xử phạt từ 3 đến 5 triệu đồng và bị đình chỉ hoạt động kinh doanh liên quan từ 1 đến 3 tháng theo Nghị định số 90/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 15/5/2026.

Như vậy, hệ thống pháp luật hiện nay quản lý theo nguyên tắc trưng bày có giới hạn, trong khi dự thảo luật mới chuyển sang nguyên tắc cấm trưng bày hoàn toàn.

Nếu quy định được thông qua, toàn bộ sản phẩm thuốc lá hợp pháp sẽ phải được cất khỏi tầm nhìn của người tiêu dùng. Điều này đồng nghĩa hoạt động kinh doanh tại các điểm bán sẽ chuyển từ hình thức trưng bày trực quan sang lưu trữ trong tủ, ngăn chứa hoặc khu vực kín. Sự thay đổi không chỉ ảnh hưởng đến cách bố trí quầy kệ mà còn đặt ra yêu cầu mới về bảo quản hàng hóa, lưu trữ chứng từ và quy trình cung cấp thông tin cho khách hàng.

Đối với hệ thống bán lẻ, đặc biệt là các cửa hàng quy mô nhỏ, việc chuyển đổi sẽ cần có thời gian thích ứng để bảo đảm thực hiện đúng quy định, hạn chế xáo trộn trong hoạt động kinh doanh.

Chính sách cần đi cùng giải pháp kiểm soát thị trường bất hợp pháp

Một trong những vấn đề được đặt ra là sự khác biệt về tác động giữa khu vực kinh doanh hợp pháp và thị trường thuốc lá bất hợp pháp.

Trong khi các cơ sở kinh doanh hợp pháp phải điều chỉnh quầy hàng, quy trình lưu trữ, chứng từ và phương thức bán hàng để đáp ứng quy định mới, thì các đối tượng kinh doanh thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả hoặc không rõ nguồn gốc vốn hoạt động trái phép, không có giấy phép và không tuân thủ quy định về trưng bày gần như không phải thay đổi phương thức kinh doanh.

Đại biểu Quốc hội Nguyễn Thị Việt Nga, Phó Trưởng đoàn Đại biểu Quốc hội TP Hải Phòng, cho rằng thị trường thuốc lá hiện vẫn tồn tại thuốc lá nhập lậu, hàng giả và hàng không rõ nguồn gốc. Vì vậy, chính sách mới cần được triển khai đồng bộ với các biện pháp kiểm soát thị trường bất hợp pháp.

Theo đại biểu, đây không phải là hai nhiệm vụ tách rời mà là hai cấu phần của cùng một chính sách quản lý thị trường thuốc lá.

Thuốc lá nhập lậu thường không chịu thuế, không đáp ứng các quy định về cảnh báo sức khỏe, truy xuất nguồn gốc và kiểm soát chất lượng nên có giá bán thấp hơn, dễ tiếp cận người tiêu dùng. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng cảnh báo thị trường thuốc lá bất hợp pháp làm suy giảm hiệu quả các chính sách kiểm soát thuốc lá, gây thất thu ngân sách và tạo điều kiện để các sản phẩm không được kiểm soát lưu hành trên thị trường.

Từ thực tế đó, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga đề xuất triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, cần hoàn thiện cơ chế truy xuất nguồn gốc trong toàn bộ chuỗi cung ứng, từ sản xuất, nhập khẩu, phân phối đến bán lẻ. Tem thuế và mã truy xuất cần được thiết kế để có thể kiểm tra nhanh bằng công nghệ, hạn chế tình trạng làm giả hoặc tái sử dụng.

Bên cạnh đó, cần tăng cường kiểm soát tại các tuyến, địa bàn và phương thức vận chuyển có nguy cơ cao; đẩy mạnh phối hợp giữa hải quan, công an, lực lượng quản lý thị trường, cơ quan thuế và chính quyền địa phương trong đấu tranh với thuốc lá nhập lậu.

Đại biểu cũng nhấn mạnh yêu cầu kiểm soát việc rao bán thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả và sản phẩm không rõ nguồn gốc trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và các nền tảng trực tuyến.

Ngoài ra, cần làm rõ trách nhiệm của chủ cơ sở kinh doanh khi buôn bán thuốc lá không có hóa đơn, chứng từ hoặc không xác định được nguồn gốc xuất xứ. Đối với các trường hợp tái phạm, cần xem xét thu hồi giấy phép kinh doanh thuốc lá.

Song song với xử lý các điểm bán lẻ vi phạm, cơ quan chức năng cần tập trung điều tra, triệt phá các đầu mối tổ chức, kho chứa và các đường dây cung ứng lớn, bởi nếu chỉ xử lý từng điểm bán nhỏ lẻ thì nguồn hàng bất hợp pháp vẫn tiếp tục được bổ sung ra thị trường.

Đại biểu cũng cho rằng cơ quan quản lý cần thường xuyên khảo sát quy mô thị trường thuốc lá bất hợp pháp bằng các phương pháp độc lập, minh bạch và có khả năng kiểm chứng; tránh xây dựng chính sách chỉ dựa trên số liệu hoặc đánh giá do các chủ thể có lợi ích kinh tế trực tiếp cung cấp.

"Không thể bảo vệ sức khỏe cộng đồng bằng cách chỉ đóng cánh cửa của thị trường hợp pháp nhưng để ngỏ cánh cửa của thị trường bất hợp pháp. Hai cánh cửa ấy phải được kiểm soát đồng thời", đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga nhấn mạnh.

Theo đó, chính sách quản lý điểm bán cần hướng tới mục tiêu thu hẹp thị trường thuốc lá bất hợp pháp, thay vì chỉ giảm khả năng quan sát đối với sản phẩm thuốc lá hợp pháp.

Với đặc điểm thị trường bán lẻ Việt Nam còn phân tán, phần lớn là các điểm bán quy mô nhỏ, nhiều ý kiến cho rằng cần cân nhắc các biện pháp hạn chế phù hợp cùng lộ trình chuyển đổi từ 18 đến 24 tháng. Đây được xem là điều kiện cần thiết để chính sách được triển khai đồng bộ, giảm thiểu xáo trộn trong hoạt động kinh doanh và tránh tạo ra khoảng trống để các kênh kinh doanh bất hợp pháp lợi dụng.

Mục tiêu cuối cùng của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá không phải là hạn chế hoạt động kinh doanh hợp pháp, mà là thực hiện trách nhiệm của Nhà nước trong bảo vệ sức khỏe nhân dân thông qua các chính sách quản lý hiệu quả và đồng bộ.