Đây không chỉ là sự thay đổi về địa giới hành chính mà còn mở ra cơ hội tổ chức lại không gian phát triển, khai thác và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực tự nhiên, văn hóa và con người.

Trong không gian mới, rừng và biển là hai giá trị đặc trưng có ý nghĩa nền tảng, vừa tạo nên bản sắc riêng, vừa mở ra dư địa phát triển mới cho tỉnh. Vấn đề đặt ra là làm thế nào chuyển hóa lợi thế địa lý thành lợi thế phát triển; kết nối các nguồn lực riêng lẻ thành những chuỗi giá trị có sức cạnh tranh, đồng thời bảo đảm hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường.

Rừng – nền tảng sinh thái và bản sắc đại ngàn

Rừng là nguồn lực đặc biệt quan trọng của vùng cao nguyên. Rừng không chỉ có chức năng bảo vệ môi trường, điều tiết nguồn nước, hạn chế xói mòn và duy trì đa dạng sinh học, mà còn gắn bó mật thiết với đời sống, văn hóa và sinh kế của cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên.

Giá trị của rừng cần được nhìn nhận theo hướng đa chiều: cung cấp lâm sản, bảo vệ môi trường, duy trì nguồn gen, tạo cảnh quan, cung cấp dược liệu và các dịch vụ hệ sinh thái. Rừng còn lưu giữ phong tục, tri thức bản địa và di sản văn hóa đặc sắc, tiêu biểu là Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO ghi danh.

Vì vậy, cần chuyển từ tư duy khai thác đơn thuần sang phát triển kinh tế rừng đa giá trị; kết hợp bảo vệ rừng với phát triển lâm sản ngoài gỗ, dược liệu, nông – lâm kết hợp, dịch vụ môi trường rừng và du lịch sinh thái có kiểm soát. Đặc biệt, người dân sống gần rừng cần được tạo điều kiện tham gia quản lý, bảo vệ rừng và hưởng lợi chính đáng từ các hoạt động phát triển. Đây là yếu tố quan trọng để gắn bảo tồn tài nguyên với bảo đảm sinh kế lâu dài cho cộng đồng.

Biển – không gian kinh tế hướng ngoại

Nếu rừng tạo nên chiều sâu sinh thái và bản sắc đại ngàn thì biển mở ra không gian kinh tế hướng ngoại, tạo điều kiện kết nối tỉnh với khu vực và quốc tế. Không gian duyên hải Phú Yên trước đây có nhiều lợi thế về bờ biển, vịnh, đầm, bãi biển, ngư trường và các hệ sinh thái ven bờ.

Biển là nguồn lực phát triển thủy sản, du lịch, hậu cần nghề cá, công nghiệp chế biến và thương mại. Những địa danh như Gành Đá Đĩa, vịnh Xuân Đài, Bãi Môn – Mũi Điện, đầm Ô Loan cùng các giá trị văn hóa, lịch sử đặc sắc tạo tiềm năng hình thành nhiều sản phẩm du lịch có sức hấp dẫn.

Tuy nhiên, phát triển kinh tế biển phải gắn chặt với bảo vệ môi trường và sử dụng bền vững tài nguyên. Cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ trong nuôi trồng, khai thác, bảo quản và chế biến thủy sản; nâng cao chất lượng, giá trị gia tăng và khả năng truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Đối với du lịch biển, cần tổ chức hoạt động theo hướng có trách nhiệm, kiểm soát sức tải môi trường, bảo tồn hệ sinh thái và bảo đảm sinh kế lâu dài của cộng đồng ven biển.

Kết nối cao nguyên – duyên hải để tạo giá trị mới

Điểm khác biệt của tỉnh Đắk Lắk mới không chỉ nằm ở việc có cả rừng và biển, mà quan trọng hơn là khả năng kết nối hai không gian sinh thái, kinh tế và văn hóa trong một chỉnh thể phát triển.

Về sinh thái, rừng đầu nguồn có vai trò điều tiết dòng chảy, bảo vệ đất và góp phần duy trì chất lượng nguồn nước ở hạ lưu, cửa sông và vùng ven biển. Do đó, bảo vệ rừng, quản lý tài nguyên nước và bảo vệ môi trường biển cần được đặt trong mối quan hệ tổng thể, thay vì triển khai như những nhiệm vụ riêng biệt.

Về kinh tế, khu vực cao nguyên có thế mạnh về nông nghiệp, lâm nghiệp, dược liệu, sản phẩm bản địa và văn hóa cộng đồng; khu vực duyên hải có lợi thế về thủy sản, du lịch biển, dịch vụ và giao thương. Nếu được kết nối hiệu quả, các sản phẩm nông – lâm – thủy sản có thể hình thành chuỗi giá trị liên vùng, từ vùng nguyên liệu đến thu mua, chế biến, logistics và thị trường tiêu thụ. Qua đó, nâng cao giá trị sản phẩm, mở rộng thị trường và tăng khả năng tham gia của doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân.

Về du lịch, không gian mới tạo cơ hội hình thành những hành trình trải nghiệm từ đại ngàn đến biển xanh; từ rừng, thác, hồ, buôn làng và văn hóa cồng chiêng đến vịnh, đầm, bãi biển và làng chài. Thay vì khai thác từng điểm đến riêng lẻ, cần tổ chức các tuyến du lịch liên hoàn, xây dựng sản phẩm có câu chuyện, bản sắc và khả năng giữ chân du khách; đồng thời tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp lữ hành, cơ sở lưu trú, điểm đến và cộng đồng địa phương.

Để hiện thực hóa lợi thế này, tỉnh cần quan tâm nghiên cứu, lựa chọn và phát triển một số mô hình liên kết có tính khả thi: kinh tế rừng đa giá trị gắn với sinh kế cộng đồng; kinh tế biển xanh và thủy sản ứng dụng công nghệ cao; du lịch liên kết “Đại ngàn – Biển xanh”; chuỗi giá trị nông – lâm – thủy sản gắn với chế biến và thị trường; các mô hình kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn.

Các mô hình cần được lựa chọn phù hợp với điều kiện từng địa bàn, có trọng tâm, trọng điểm; ưu tiên triển khai thí điểm, đánh giá đầy đủ hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường trước khi nhân rộng, tránh đầu tư dàn trải hoặc chạy theo phong trào.

Khoa học, công nghệ – động lực của phát triển bền vững

Muốn phát huy hiệu quả giá trị rừng và biển, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải trở thành động lực xuyên suốt trong quản lý tài nguyên, tổ chức sản xuất và phát triển thị trường.

Trước hết, cần xây dựng và từng bước hoàn thiện cơ sở dữ liệu về tài nguyên, môi trường, đa dạng sinh học, vùng nguyên liệu và điểm đến du lịch. Ứng dụng viễn thám, hệ thống thông tin địa lý và cảm biến trong giám sát rừng, theo dõi môi trường nước, cảnh báo thiên tai và hỗ trợ ra quyết định quản lý.

Trong sản xuất, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ sinh học, công nghệ bảo quản, chế biến sâu và truy xuất nguồn gốc nhằm nâng cao chất lượng, giá trị và sức cạnh tranh của sản phẩm. Trong du lịch, cần phát triển bản đồ số, nền tảng thông tin và kết nối dịch vụ để hỗ trợ quảng bá, quản lý điểm đến và nâng cao trải nghiệm của du khách. Hoạt động nghiên cứu khoa học cần xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, xác định rõ địa chỉ ứng dụng, đơn vị tiếp nhận và khả năng nhân rộng kết quả.

Cùng với đó, cần hình thành cơ chế liên kết thực chất giữa Nhà nước – nhà khoa học – doanh nghiệp – người dân. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, định hướng và hoàn thiện chính sách; các viện nghiên cứu, trường đại học và đội ngũ trí thức tham gia nghiên cứu, chuyển giao công nghệ; doanh nghiệp tổ chức sản xuất, chế biến và mở rộng thị trường; người dân và cộng đồng địa phương là chủ thể tham gia, được nâng cao năng lực và hưởng lợi từ quá trình phát triển.

Đối với Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh, cần tiếp tục phát huy vai trò tập hợp, đoàn kết đội ngũ trí thức khoa học và công nghệ; làm cầu nối giữa nhà khoa học với cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng. Liên hiệp Hội có thể chủ động đề xuất nhiệm vụ nghiên cứu, tổ chức diễn đàn khoa học, tư vấn và phản biện xã hội đối với các chương trình, quy hoạch, cơ chế, chính sách và dự án liên quan đến tài nguyên rừng, biển, môi trường và phát triển bền vững. Qua đó, góp phần đưa tri thức khoa học vào quá trình hoạch định chính sách và tổ chức thực hiện các mục tiêu phát triển của tỉnh.

Kết luận

Không gian phát triển mới của tỉnh Đắk Lắk mở ra cơ hội kết nối những giá trị đặc trưng của cao nguyên và duyên hải. Rừng không chỉ là nền tảng sinh thái mà còn là nguồn lực kinh tế đa giá trị và không gian văn hóa đại ngàn. Biển không chỉ là lợi thế về thủy sản, du lịch mà còn là cửa ngõ giao thương và không gian kinh tế hướng ngoại.

Điều quan trọng là phải chuyển từ tư duy khai thác riêng lẻ sang tư duy liên kết; từ tăng trưởng dựa nhiều vào khai thác tài nguyên sang phát triển dựa trên tri thức, công nghệ và giá trị gia tăng; từ mục tiêu kinh tế đơn thuần sang phát triển hài hòa giữa kinh tế, xã hội và môi trường. Muốn vậy, cần có tầm nhìn quy hoạch tích hợp, cơ chế phối hợp liên vùng, sự tham gia của doanh nghiệp và cộng đồng, cùng vai trò dẫn dắt của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Rừng tạo bản sắc – Biển mở không gian – Liên kết tạo động lực phát triển. Đây không chỉ là cách phát huy lợi thế sau hợp nhất mà còn là định hướng có ý nghĩa chiến lược để xây dựng tỉnh Đắk Lắk phát triển xanh, năng động, giàu bản sắc và bền vững.