Vì sao Iran bỗng dưng muốn có S-400?
Tờ The Telegraph dẫn lời một quan chức Iran cho biết, nước này và Nga đang tiến hành đàm phán về việc cung cấp các hệ thống phòng không hiện đại cho Tehran.
Vị quan chức này bày tỏ sự "lạc quan" về khả năng nhận được cái gật đầu từ Tổng thống Nga Vladimir Putin đối với thương vụ chuyển giao S-400.
Theo nguồn tin, vì mục đích này, Iran đã cử người đứng đầu cơ quan an ninh Mohsen Rezaei tới Điện Kremlin mang theo bức thư riêng của Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei.
Sau cuộc gặp, ông Rezaei tuyên bố hai bên đã thảo luận về các vấn đề khu vực quan trọng và có "những cuộc trao đổi đầy ý nghĩa liên quan đến giai đoạn hậu chiến cũng như các cơ chế an ninh khu vực". Tuy nhiên, tờ EurAsian Times lưu ý rằng ông không tiết lộ bất kỳ thông tin nào về các cuộc thảo luận xoay quanh khả năng cung cấp vũ khí.
Trước đó, vào năm 2024, ông Davoud Sheikhian, Phó Tư lệnh tác chiến Lực lượng Hàng không Vũ trụ thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), từng tuyên bố Iran không yêu cầu Nga cung cấp hệ thống phòng không S-400, đồng thời nhấn mạnh năng lực vượt trội của các tổ hợp phòng không do chính Tehran phát triển.
"Các hệ thống hiện tại của chúng tôi sở hữu năng lực tốt hơn nhiều so với S-400", ông Sheikhian khẳng định trên truyền thông nhà nước Iran.
Tuy nhiên, Iran hiện đã vận hành các tổ hợp tên lửa phòng không S-300 từ thời Liên Xô (tiếp nhận vào năm 2016), khiến S-400 trở thành lựa chọn nâng cấp hiển nhiên. Được biết, vào năm 2023, một phái đoàn Iran từng đến thăm một nhà máy quốc phòng của Nga để tìm hiểu quy trình sản xuất S-400.
Theo SvobodnayaPressa, nỗ lực sở hữu các tổ hợp S-400 của Iran cho thấy quốc gia này đang khôi phục mạng lưới phòng không tầm xa vốn bị suy yếu nghiêm trọng trong những ngày đầu của cuộc xung đột do Mỹ và Israel phát động vào ngày 28/2.
Những tổn thất này đã tước đi khả năng bảo vệ hiệu quả giới lãnh đạo cùng các mục tiêu trọng yếu của Iran, đồng thời cho phép máy bay đối phương tự do hoạt động trong không phận nước này.
Đây chính là lúc S-400 phát huy tác dụng. Hệ thống này có khả năng phát hiện và đánh chặn máy bay, tên lửa hành trình cùng một số loại tên lửa đạn đạo ở tầm bắn vượt xa năng lực của các hệ thống đời cũ hơn của Iran. Do đó, việc sở hữu S-400 sẽ giúp Tehran khôi phục mức độ kiểm soát không phận tầm xa mà nước này đang thiếu hụt, đồng thời có khả năng răn đe các đối thủ.
SvobodnayaPressa nhận định, sự hiện diện của các tổ hợp S-400 sẽ làm gia tăng chi phí cho bất kỳ chiến dịch không kích tái diễn nào, buộc đối phương phải phân bổ nhiều nguồn lực hơn cho tác chiến điện tử, vũ khí tầm xa và chế áp phòng không đối phương. Trên thực tế, ngay cả một số lượng khẩu đội hạn chế cũng đủ sức làm phức tạp hóa kế hoạch tập kích Iran của Mỹ.
Khả năng Nga bán S-400 cho Iran ra sao?
Mặc dù S-400 có lợi cho Iran nhưng khả năng Nga chuyển giao các tổ hợp này cho đối tác còn để ngỏ.
Nga đã trải qua chiến dịch quân sự đặc biệt kéo dài 5 năm, và các máy bay không người lái cùng tên lửa tầm xa của Ukraine đang tạo ra áp lực nặng nề lên hệ thống phòng không nước này thông qua các đòn đánh vào nhà máy lọc dầu, căn cứ không quân và nhiều cơ sở hạ tầng trọng yếu khác.
Hiện tại, giới quan sát cho rằng Nga chỉ còn nguồn dự trữ hạn chế về tổ hợp S-400, bệ phóng, radar và đặc biệt là tên lửa đánh chặn để có thể xuất khẩu.
Khi cuộc xung đột tại Ukraine vẫn chưa thấy hồi kết, việc chuyển giao các tổ hợp S-400 cho Iran ở thời điểm này có thể trở thành một "trò chơi có tổng bằng không" đối với Moscow, bởi mỗi khẩu đội được điều chuyển sang Iran đồng nghĩa với việc năng lực phòng thủ của chính nước Nga bị giảm đi một khẩu đội.
Hơn nữa, việc cung cấp S-400 cho Iran có thể ảnh hưởng đến tiến độ giao hàng cho các khách hàng khác, trước hết là Ấn Độ — quốc gia đã đặt mua 5 trung đoàn S-400 và từng đối mặt với tình trạng chậm trễ bàn giao do những gián đoạn bắt nguồn từ cuộc xung đột ở Ukraine.
Ngoài ra, Hội đồng Mua sắm Quốc phòng Ấn Độ cũng đã phê duyệt kế hoạch mua thêm 5 tổ hợp S-400 nữa, mở ra khả năng về một đơn đặt hàng bổ sung.
Trong bối cảnh đó, một gói cung cấp S-400 quy mô lớn hoặc gấp rút cho Iran có thể sẽ cạnh tranh trực tiếp cùng nguồn lực sản xuất và tiềm ẩn nguy cơ làm trì hoãn thời hạn bàn giao các hệ thống bổ sung cho Ấn Độ.
Nga cũng có thể tỏ ra thận trọng trong vấn đề cung cấp S-400 cho Iran, bởi xét về mặt lịch sử, quốc gia này thường gặp khó khăn trong việc thu xếp tài chính cho các thương vụ mua sắm công nghệ cao quy mô lớn do các lệnh trừng phạt, hạn chế ngân sách và sức ép kinh tế.
Hơn nữa, các lệnh cấm vận, thiệt hại chiến sự, sự phong tỏa đáp trả do Mỹ áp đặt cùng sức ép gia tăng dưới thời chính quyền Tổng thống Donald Trump đã làm trầm trọng thêm đáng kể các vấn đề kinh tế của Tehran, đặt ra dấu hỏi lớn về khả năng chi trả của nước này cho những hệ thống trị giá hàng tỷ USD.
Một yếu tố khác có khả năng cản trở việc chuyển giao S-400 cho Iran là nguy cơ gây bất đồng với Mỹ, đặc biệt trong bối cảnh Tổng thống Trump đang nỗ lực chấm dứt cuộc xung đột tại Ukraine.
Việc cung cấp cho Iran một hệ thống công nghệ cao có khả năng đối phó với các chiến dịch quân sự của Mỹ có thể làm leo thang căng thẳng hoặc kéo Nga vào những cuộc xung đột khu vực ngoài ý muốn.
Về phía mình, Iran cũng sẽ phải đối mặt với những thách thức không nhỏ và các trở ngại thực tế nghiêm trọng trong việc biến S-400 thành một tổ hợp tác chiến hiệu quả và có khả năng sống sót cao.
Việc tích hợp S-400 vào mạng lưới phòng không hiện có nhưng đã suy yếu của Iran, huấn luyện kíp vận hành, đảm bảo tính tương thích giữa các hệ thống radar và chỉ huy, cũng như bảo vệ chính các tổ hợp này trước mối đe dọa thường trực từ máy bay tàng hình đối phương sẽ là một bài toán đầy cam go.
Thêm vào đó, do các cuộc tấn công trước đó đã làm suy yếu mạng lưới phòng không sẵn có, một số lượng nhỏ các đơn vị S-400 khó có thể cải thiện đáng kể năng lực phòng không tổng thể của Iran.
Tóm lại, S-400 khó có thể trở thành "liều thuốc tiên" giải quyết mọi vấn đề cho Iran trong ngắn hạn.
Tuy nhiên, xét về dài hạn, hệ thống này sẽ củng cố đáng kể năng lực phòng thủ của Iran và phù hợp với những nỗ lực rộng lớn hơn của Tehran nhằm khôi phục tiềm lực quân sự cũng như răn đe các chiến dịch quân sự trong tương lai.
Liệu Nga có đủ khả năng hay sẵn lòng cung cấp các hệ thống này giữa lúc chính mình cũng đang có những nhu cầu cấp bách hay không, thời gian sẽ trả lời.
