Cú sốc năng lượng toàn cầu do cuộc chiến Mỹ - Iran gây ra đang khiến một số quốc gia ở châu Á và châu Phi tăng cường sản xuất điện hạt nhân, đồng thời thúc đẩy các kế hoạch phát triển năng lượng nguyên tử tại những nước chưa từng sử dụng công nghệ này ở cả hai châu lục, theo AP.

Nhiều quốc gia cân nhắc xây dựng nhà máy điện hạt nhân

Hiện có 31 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới vận hành các nhà máy điện hạt nhân, cung cấp khoảng 10% sản lượng điện toàn cầu, theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA). Cơ quan cho biết thêm có 40 quốc gia khác đang cân nhắc hoặc chuẩn bị xây dựng nhà máy điện hạt nhân.

Châu Á, nơi phần lớn dầu mỏ và khí đốt tự nhiên từ Trung Đông được chuyển đến, là khu vực đầu tiên và chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi sự gián đoạn các tuyến vận chuyển nhiên liệu, tiếp theo là châu Phi. Mỹ và châu Âu cũng đang chịu áp lực khi xung đột đẩy giá năng lượng tăng cao.

Các quốc gia châu Phi và châu Á có nhà máy điện hạt nhân đang tăng sản lượng để đáp ứng nhu cầu năng lượng ngắn hạn, trong khi các nước chưa có điện hạt nhân đang đẩy nhanh các kế hoạch dài hạn nhằm bảo vệ trước những cú sốc nhiên liệu hóa thạch trong tương lai.

"Điện hạt nhân không phải là giải pháp tức thời cho cuộc khủng hoảng năng lượng hiện tại. Việc phát triển năng lượng nguyên tử có thể mất hàng thập kỷ, đặc biệt đối với các quốc gia mới bắt đầu. Tuy nhiên, những cam kết dài hạn đối với điện hạt nhân được đưa ra lúc này nhiều khả năng sẽ định hình cơ cấu năng lượng của các quốc gia trong tương lai", ông Joshua Kurlantzick thuộc Hội đồng Quan hệ Đối ngoại bình luận.

Tại châu Á, cuộc chiến Iran đang thúc đẩy Hàn Quốc tăng sản lượng điện hạt nhân, trong khi Đài Loan (Trung Quốc) đang tranh luận về việc khởi động lại các lò phản ứng đã ngừng hoạt động. Ở châu Phi, các kế hoạch xây dựng lò phản ứng trong tương lai trở nên cấp bách hơn, với Kenya, Rwanda và Nam Phi khẳng định sự ủng hộ đối với điện hạt nhân.

Điện hạt nhân tận dụng năng lượng giải phóng khi hạt nhân của một nguyên tử, như uranium, bị phân tách trong quá trình gọi là phân hạch. Khác với nhiên liệu hóa thạch, quá trình này không phát thải khí CO2 gây biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, nó tạo ra chất thải phóng xạ nguy hiểm, là lý do khiến nhiều quốc gia thận trọng với điện hạt nhân.

Châu Á tăng tốc phát triển điện hạt nhân

Tại Châu Á, nơi các biện pháp ứng phó năng lượng bao gồm tăng sử dụng than đá và mua dầu thô Nga được sử dụng, nhiều quốc gia có nhà máy điện hạt nhân đang tìm cách khai thác tối đa các lò phản ứng hiện có.

Hàn Quốc đang tăng sản lượng tại các nhà máy điện hạt nhân và đẩy nhanh bảo trì 5 lò phản ứng đang tạm ngừng hoạt động, dự kiến khởi động lại vào tháng 5.

Nhật Bản đang đảo ngược các chính sách đóng cửa nhà máy điện hạt nhân sau sự cố Fukushima năm 2011, khi động đất và sóng thần làm tê liệt hệ thống làm mát lò phản ứng.

Đài Loan đang xem xét quá trình kéo dài nhiều năm để khởi động lại hai lò phản ứng do cuộc khủng hoảng hiện tại, đòi hỏi kiểm tra kỹ lưỡng, đánh giá an toàn và xác minh hệ thống điều khiển.

Tại Nhật Bản, kể từ khi xung đột Mỹ - Iran nổ ra hôm 27/2, Thủ tướng Takaichi Sanae đã ký hợp đồng xây dựng lò phản ứng trị giá 40 tỷ USD với Mỹ, thỏa thuận tái chế nhiên liệu hạt nhân với Pháp và cam kết hợp tác hạt nhân với Indonesia. Trước đó, Nhật Bản đã khởi động lại nhà máy điện hạt nhân lớn nhất thế giới, Kashiwazaki-Kariwa, vào tháng 1/2026.

Theo bà Michiyo Miyamoto thuộc Viện Phân tích Kinh tế và Tài chính Năng lượng (IEEFA) có trụ sở tại Mỹ, các nguồn năng lượng tái tạo như điện mặt trời và gió hợp lý hơn điện hạt nhân về chi phí và an ninh năng lượng.

Dù cuộc chiến Iran cũng thúc đẩy sự quan tâm của người tiêu dùng và chính phủ đối với năng lượng tái tạo trên toàn cầu và tại Nhật Bản, nhưng giá điện cao kỷ lục cùng với khủng hoảng hiện tại đang khiến dư luận Nhật Bản dần chấp nhận điện hạt nhân.

Tại Nam Á, Bangladesh đang gấp rút đưa vào vận hành các lò phản ứng mới do Tập đoàn Rosatom của Nga xây dựng. Dhaka hy vọng các lò này sẽ cung cấp 300 megawatt cho lưới điện quốc gia vào mùa hè này, giảm bớt áp lực thiếu hụt khí đốt hiện tại.

Philippines, quốc gia gần đây tuyên bố tình trạng khẩn cấp về năng lượng quốc gia, cũng đang cân nhắc khôi phục nhà máy điện hạt nhân được xây dựng sau cuộc khủng hoảng dầu mỏ năm 1973 nhưng chưa từng vận hành.

“Tôi hy vọng chúng ta đã rút ra bài học. Cuộc chiến Iran đang tạo động lực cần thiết cho điện hạt nhân”, bà Alvie Asuncion-Astronomo thuộc Viện Nghiên cứu Hạt nhân Philippines nói.

Châu Phi quan tâm kế hoạch năng lượng nguyên tử dài hạn

Giá năng lượng tăng vọt và tình trạng thiếu điện tại châu Phi, do cuộc chiến Iran gây ra, đang dẫn đến những lời kêu gọi hợp tác hạt nhân và sự quan tâm trở lại đối với các kế hoạch năng lượng nguyên tử dài hạn, hiện đang được triển khai tại hơn 20 trong số 54 quốc gia ở châu Phi.

Với việc châu Phi được xem là thị trường tăng trưởng của năng lượng nguyên tử, các quốc gia sở hữu công nghệ hạt nhân - bao gồm Mỹ, Nga, Trung Quốc, Pháp và Hàn Quốc - đang giới thiệu các công nghệ tiên tiến như lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR) như một giải pháp cho tình trạng thiếu năng lượng.

Các lò phản ứng mô-đun này là lựa chọn rẻ hơn, nhỏ gọn hơn so với các nhà máy quy mô lớn.

Những người ủng hộ cho rằng đây là lựa chọn nhanh hơn, nhưng các dự án vẫn có thể mất nhiều năm. Ví dụ, Kenya dự kiến đưa lò phản ứng mô-đun nhỏ vào vận hành năm 2034 sau khi bắt đầu giai đoạn đầu tiên từ năm 2009.

Tháng trước, ông Justus Wabuyabo thuộc Cơ quan Năng lượng và Điện hạt nhân Kenya cho biết “năng lượng hạt nhân không còn là khát vọng xa vời đối với các quốc gia châu Phi; mà là một nhu cầu chiến lược”.

Tại hội nghị thượng đỉnh do Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế tổ chức vào tháng 3, Tổng thống Rwanda Paul Kagame khẳng định châu Phi sẽ là “một trong những thị trường toàn cầu quan trọng nhất” cho các lò phản ứng nhỏ trong những năm tới.

Các lò phản ứng nhỏ, có thể cung cấp nguồn điện nền quy mô linh hoạt, phát thải thấp, được xem là giải pháp cho nhu cầu điện ngày càng tăng, lưới điện yếu và sự phụ thuộc quá mức vào dầu diesel nhập khẩu của châu Phi.

Tương tự, ông Loyiso Tyabashe thuộc Tập đoàn Năng lượng Hạt nhân Nam Phi cho biết SMR có thể “giúp Nam Phi đạt mục tiêu chiến lược trở thành quốc gia đi đầu về công nghệ hạt nhân tiên tiến”.

Nam Phi, quốc gia duy nhất ở châu Phi hiện có nhà máy điện hạt nhân, muốn tăng tỷ trọng điện hạt nhân từ khoảng 5% hiện nay lên 16% vào năm 2040.

Cân nhắc rủi ro của năng lượng hạt nhân

Những rủi ro như sự cố tan chảy lò phản ứng và quản lý chất thải kém vẫn tồn tại, dù sự quan tâm ngày càng tăng. Năng lượng hạt nhân cũng có thể là bước đệm để phát triển vũ khí hạt nhân.

Bà Ayumi Fukakusa, thuộc tổ chức Friends of the Earth Japan, cho rằng “điện hạt nhân rất rủi ro” và sẽ khiến các quốc gia tiếp tục phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu như uranium làm giàu.

"Vì ngành hạt nhân cần nhiều năm để phát triển, các Chính phủ nên tập trung vào mở rộng năng lượng tái tạo để đảm bảo an ninh năng lượng dài hạn", Rex Amancio thuộc Liên minh Năng lượng Tái tạo Toàn cầu nhận định.

Bà Rachel Bronson, thuộc nhóm các nhà khoa học nguyên tử, cũng cho biết các nhà máy điện hạt nhân dễ bị tổn thương trong xung đột, dẫn chứng các trường hợp gần đây khi lò phản ứng bị tấn công trong cuộc chiến Mỹ-Iran và xung đột Nga-Ukraine.

“Tất cả những điều này đều ảnh hưởng đến cách chúng ta nghĩ về an ninh năng lượng. Các quốc gia hiện đang cân nhắc những rủi ro này so với các rủi ro khác, mà châu Á và châu Phi đang chứng kiến rõ nhất, về việc điều gì sẽ xảy ra khi nguồn cung khí đốt và dầu mỏ bị gián đoạn”, bà Rachel Bronson nói.

>>> Mời độc giả xem thêm video: Cuộc xung đột Trung Đông đe dọa an ninh lương thực