Không ai biết chính xác khoảnh khắc một tổ tiên xa xưa của chúng ta lần đầu tiên đưa tay về phía ngọn lửa. Có thể đó là một đám cháy do sét đánh, một thân cây bốc cháy trong mùa khô hoặc một ngọn lửa tự nhiên bên miệng núi lửa. Điều đáng chú ý là con người có thể đã biết tận dụng lửa từ rất lâu trước khi biết tự tạo ra lửa.

Ảnh: new.huji.ac

Cho đến gần đây, bằng chứng chắc chắn sớm nhất về việc các tổ tiên loài người sử dụng lửa thường được đặt vào khoảng 1 triệu năm trước, tại hang Wonderwerk ở Nam Phi. Các nhà khảo cổ tìm thấy xương bị cháy, tro thực vật và những dấu vết cháy nằm sâu khoảng 30m bên trong hang, nơi rất khó có khả năng lửa rừng tự nhiên lan tới. Nghiên cứu công bố trên PNAS năm 2012 xem đây là bằng chứng trực tiếp cổ xưa nhất về việc lửa được sử dụng trong bối cảnh khảo cổ học.

Ảnh: spektrum

Nhưng năm 2026, câu chuyện trở nên thú vị hơn. Một nghiên cứu mới tại chính hang Wonderwerk phát hiện những xương động vật nhỏ bị đốt trong các lớp trầm tích cổ hơn. Dựa trên địa tầng và từ tính cổ, các nhà nghiên cứu cho rằng dấu vết này có thể nằm trong khoảng 1,79–1,07 triệu năm trước, đẩy thời điểm có bằng chứng về việc tổ tiên con người đưa và duy trì lửa vào hang xa hơn rất nhiều.

Điều này không có nghĩa Homo erectus đã biết bật lửa bằng hai viên đá. Có khả năng họ nhặt lửa từ những đám cháy tự nhiên rồi mang về, duy trì và sử dụng nó. Khoảng 790.000 năm trước, tại Gesher Benot Ya'aqov ở Israel, các cụm đá lửa, gỗ và hạt thực vật bị cháy cũng cho thấy con người đã sử dụng lửa một cách có kiểm soát.

Ảnh: zamaniproject

Việc kiểm soát lửa có thể là một trong những bước ngoặt lớn nhất của lịch sử tiến hóa. Lửa giúp sưởi ấm, xua đuổi thú săn mồi, tạo ánh sáng ban đêm và đặc biệt là nấu chín thức ăn. Thức ăn chín mềm hơn, dễ tiêu hóa hơn và có thể cung cấp năng lượng hiệu quả hơn. Quan trọng không kém, ánh lửa còn tạo ra một không gian để con người tụ tập, giao tiếp và hình thành đời sống xã hội.

Vì thế, câu hỏi “con người phát hiện ra lửa khi nào?” có lẽ không có một năm duy nhất. Có thể con người không “phát minh” ra lửa; họ đã học cách biến một sức mạnh của tự nhiên thành một phần của nền văn minh.