Nếu có một người khiến thế giới hiện đại nhìn lại Con đường Tơ lụa bằng một ánh mắt hoàn toàn khác, đó là Marc Aurel Stein (1862–1943), nhà khảo cổ và địa lý học sinh tại Budapest, từng trở thành công dân Anh. Ông nổi tiếng với những cuộc thám hiểm kéo dài hàng nghìn kilomet qua Trung Á, đặc biệt là vùng lòng chảo Tarim và các ốc đảo ở phía tây bắc Trung Quốc.

Ảnh: progressivegeographies

Điều khiến Stein trở nên đặc biệt là ông không chỉ tìm kiếm những thành phố cổ. Ông muốn tìm bằng chứng về cách con người, ngôn ngữ, tôn giáo và hàng hóa từng di chuyển giữa Đông và Tây. Trong 4 chuyến thám hiểm đến vùng tây bắc Trung Quốc từ năm 1900 đến 1931, Stein khảo sát và khai quật nhiều địa điểm như Khotan, Niya, Miran, Loulan và các khu vực quanh Đôn Hoàng. Ông đồng thời lập bản đồ, chụp ảnh và ghi chép cực kỳ chi tiết, để lại một nguồn tư liệu khổng lồ về thế giới cổ đại trên Con đường Tơ lụa.

Ảnh: sogdians.si

Nhưng phát hiện nổi tiếng nhất của Stein lại đến từ một nơi gần như bị thời gian quên lãng: Hang Mạc Cao ở Đôn Hoàng.

Năm 1900, đạo sĩ Vương Viên Lục tình cờ phát hiện ở quần thể hang động này một căn phòng bị bịt kín phía sau hang 16. Đó là hang 17, sau này được gọi là “Thư viện động”. Bên trong có hơn 50.000 bản chép tay, tranh, văn bản in, vải vóc và nhiều hiện vật có niên đại từ khoảng thế kỷ IV đến XI.

Ảnh: silkroadsarchaeoheritage

Stein đến đây năm 1907. Sau quá trình thương lượng với Vương Viên Lục, ông đã đưa về hàng nghìn bản thảo, tranh và hiện vật. Trong số đó có những tài liệu vô cùng quý giá, giúp các nhà nghiên cứu hiểu sâu hơn về Phật giáo, ngôn ngữ, thương mại và đời sống thường nhật trên Con đường Tơ lụa. Một trong những hiện vật nổi tiếng nhất là bản Kinh Kim Cương năm 868, được xem là cuốn sách in hoàn chỉnh có niên đại sớm nhất còn tồn tại.

Tuy nhiên, di sản của Stein không hoàn toàn chỉ có hào quang. Việc ông và các nhà thám hiểm phương Tây đưa số lượng lớn cổ vật ra khỏi Trung Quốc ngày nay vẫn gây tranh luận. Những bộ sưu tập của ông hiện nằm tại nhiều bảo tàng ở Anh và Ấn Độ, trong khi một phần di sản từ hang 17 đã bị phân tán khắp thế giới.

Vì thế, Aurel Stein là một nhân vật vừa đáng ngưỡng mộ vừa gây tranh cãi. Dù có thể bị phán xét từ những góc nhìn nghiêm khắc, không thể phủ nhận rằng những cuộc hành trình của ông đã giúp khôi phục ký ức về một thế giới nơi Trung Quốc, Ấn Độ, Ba Tư và châu Âu từng được kết nối bởi những con đường xuyên qua sa mạc.