Đó là quan điểm của TS Nguyễn Ngọc Huy, chuyên gia nghiên cứu quản trị rủi ro thiên tai và biến đổi khí hậu, khi được hỏi liệu người Việt có cần chuẩn bị túi sinh tồn hay không.
Câu chuyện về chiếc túi này được chú ý sau khi một số quốc gia như Anh, Nhật Bản, các nước EU... khuyến nghị người dân chủ động chuẩn bị nhu yếu phẩm để ứng phó trong 72 giờ đầu khi xảy ra tình huống khẩn cấp. Tuy nhiên, đây không phải vấn đề mới. Nhiều nước đã có hướng dẫn từ nhiều năm trước, với thời gian và danh mục dự phòng khác nhau tùy thuộc vào những rủi ro mỗi quốc gia phải đối mặt.
Theo TS Huy, mục tiêu quan trọng nhất của các chính phủ là chủ động nâng cao năng lực ứng phó của người dân. Ông cho rằng đây là điều tích cực trong một thế giới có nhiều biến động và nhiều rủi ro thiên tai như hiện nay.
Mốc 72 giờ được lựa chọn bởi đây là khoảng thời gian người dân có thể tự chuẩn bị đủ thức ăn, nước uống và vật dụng thiết yếu để tự lo cho bản thân, gia đình trong giai đoạn đầu xảy ra sự cố. Với chính quyền, 48-72 giờ đầu cũng là giai đoạn quan trọng của hoạt động tìm kiếm, cứu hộ, cứu nạn, khi lực lượng chức năng cần tiếp cận các khu vực bị ảnh hưởng.
Vậy với người dân Việt Nam, cần chuẩn bị những gì và trong hoàn cảnh nào mới thực sự cần một chiếc túi sinh tồn? TS Nguyễn Ngọc Huy đưa ra góc nhìn từ thực tế thiên tai và thói quen sinh hoạt trong nước.
Túi sinh tồn được một số nước khuyến nghị do lo ngại tình hình thế giới nhiều biến động.
"Không nên nghĩ rằng mỗi người đều bắt buộc phải có túi sinh tồn 72 giờ ngay lúc này"
Theo TS Huy, túi sinh tồn chỉ thực sự cần thiết trong những tình huống khẩn cấp cụ thể, khi người dân được cảnh báo và hướng dẫn chuẩn bị phù hợp. Vì vậy, không nên hoang mang hay nghĩ rằng mỗi người đều bắt buộc phải có một chiếc túi sinh tồn 72 giờ ngay lúc này.
Xét riêng về khía cạnh ứng phó thiên tai, ông cho rằng hầu hết các loại hình thiên tai ở Việt Nam đều có thể dự báo trước từ sớm. Tuy nhiên, mỗi loại thiên tai và mỗi vùng miền có đặc tính khác nhau, nên không thể sử dụng một loại túi sinh tồn cho tất cả tình huống khẩn cấp. Hơn nữa, khi thiên tai được dự báo từ sớm, người dân vẫn có thời gian chuẩn bị những nhu yếu phẩm cần thiết.
Ông lưu ý đây là đánh giá dưới góc độ rủi ro thiên tai. Trong khi đó, Chính phủ cần đánh giá rủi ro ở phạm vi rộng hơn, bao gồm nhiều lĩnh vực và loại hình rủi ro khác nhau.
Thực tế, người Việt vốn có thói quen dự trữ lương thực, thực phẩm và nhu yếu phẩm trong nhà. Gạo, nước mắm, gia vị, thực phẩm khô, đồ đông lạnh, rau củ hay nước uống là những thứ thường có sẵn trong gian bếp của nhiều gia đình. Vì vậy, kéo dài thời gian dự phòng từ 1-2 ngày lên 3 ngày (72 giờ) cũng không phải thay đổi quá lớn, mà đơn giản là một cách chuẩn bị an toàn hơn và chủ động hơn.
“Nếu xảy ra sự cố do thiên tai mà trong nhà có sẵn các nhu yếu phẩm đủ dùng trong ba ngày là điều tốt. Ngay cả khi thiên tai ở mức độ bình thường, việc dự phòng như vậy vẫn có ích.”
Theo TS Huy, ở một số nước châu Âu, châu Mỹ, nhiều gia đình thường mua thực phẩm một lần nhưng đủ dùng cho cả tuần. Trong khi đó, người Việt có thể đi chợ mỗi ngày hoặc cách ngày vì quen sử dụng thực phẩm tươi. Cách mua sắm này cũng giúp các gia đình duy trì lượng thực phẩm dự phòng theo nguyên tắc gối đầu.
Tuy nhiên trong các hoàn cảnh có thiên tai hay đại dịch, các dịch vụ về chợ, giao thông, điện có thể bị gián đoạn trong một quãng thời gian nhất định. Việc chuẩn bị thêm nhu yếu phẩm để có thể sử dụng lâu hơn là cần thiết.
Mặc dù vậy, người dân Việt Nam không nhất thiết phải chuẩn bị một chiếc túi sinh tồn khi mà các rủi ro chưa được đánh giá và được công bố bởi cơ quan chức năng. Điều quan trọng là mỗi gia đình luôn có phương án dự phòng cho những tình huống rủi ro có thể xảy ra, chẳng hạn thiên tai cực đoan kéo dài.
Tuy nhiên, ông Huy nhấn mạnh cần phân biệt giữa dự phòng nhu yếu phẩm và chuẩn bị túi sinh tồn. Một bên là thói quen sinh hoạt có thể duy trì hằng ngày, bên còn lại dành cho những tình huống khẩn cấp cụ thể. Người dân không nên vì những thông tin diễn ra trên thế giới mà quá hoang mang, lo lắng khi Chính phủ Việt Nam chưa đưa ra khuyến nghị cụ thể.
Khi thiên tai xảy ra, ở lại nhà và phải sơ tán: Hai cách chuẩn bị hoàn toàn khác nhau
Ngay cả trong những tình huống thiên tai, theo TS Huy, việc chuẩn bị dự phòng và tích trữ cũng là hai khái niệm cần phân biệt.
“Việc chuẩn bị những thứ cần thiết không thừa, nhưng cũng không nên biến nó thành một làn sóng mua sắm, tích trữ hàng hóa. Tư duy tích trữ khác với tư duy dự phòng. Dự phòng là chúng ta chuẩn bị vừa đủ. Còn tích trữ là vơ vét, thu gom để bản thân cảm thấy yên tâm, thỏa mãn.”
Tâm lý hoang mang có thể khiến nhiều người cùng đổ xô đến siêu thị, các khu chợ dân sinh và mua sạch hàng hóa. Nếu diễn ra trên diện rộng, việc mua sắm quá mức có thể đẩy giá hàng hóa lên cao, gây bất ổn và làm giảm khả năng tiếp cận nhu yếu phẩm của những người thực sự cần.
Trong tình huống thiên tai khẩn cấp, trước hết cần xác định gia đình sẽ ở lại nhà để tránh thiên tai hay phải rời khỏi nơi ở để sơ tán. Hai tình huống này đòi hỏi cách chuẩn bị khác nhau.
Với những gia đình ở lại nhà, mục tiêu là duy trì sinh hoạt khi điện, mạng viễn thông, Internet, nước sạch và hoạt động mua bán bị gián đoạn. Người dân không cần nhét tất cả vật dụng vào ba lô, mà cần dự phòng những thứ thiết yếu ngay trong nhà.
Theo TS Huy, mỗi gia đình nên có sẵn lương thực như gạo, nước uống, thực phẩm khô và đồ ăn có thể sử dụng ngay hoặc chế biến đơn giản. Khi mất điện, tủ lạnh có thể ngừng hoạt động, khiến thực phẩm tươi sống nhanh hỏng. Những loại thực phẩm dễ bảo quản như cá khô, tôm tép khô, các loại hạt, lạc, đồ hộp và mì ăn liền có thể giúp gia đình duy trì bữa ăn trong thời gian xảy ra sự cố.
Nhiên liệu nấu ăn cũng cần được tính đến. Khi mất điện, người dân có thể phải sử dụng gas hoặc củi. Để bảo đảm sinh hoạt, trong nhà nên có đèn pin, nến, quạt tay, bật lửa, sạc dự phòng hoặc đèn chạy bằng ắc quy.
Việc tiếp nhận thông tin cũng rất quan trọng. Bão Yagi năm 2024 hay trận lũ lịch sử ở miền Trung năm 2025 từng gây mất điện trên diện rộng tại một số địa phương, đồng thời làm gián đoạn sóng điện thoại và kết nối Internet. TS Huy nhắc đến radio như một phương tiện giúp người dân cập nhật tin tức khi các kênh thông tin thông thường gặp sự cố.
Một nhóm vật dụng khác là hộp y tế, đồ băng bó và thuốc men. Khi đường đến bệnh viện bị ngập hoặc chia cắt, việc sơ cứu tại chỗ có thể trở nên cần thiết. Các gia đình nên có sẵn bông, băng, thuốc thông thường như thuốc hạ sốt, giảm đau, thuốc tiêu chảy và lượng thuốc đủ dùng đối với những thành viên phải sử dụng thuốc hằng ngày theo chỉ định của bác sĩ.
Thời gian dự phòng không nhất thiết dừng ở 72 giờ. TS Huy cho biết một số đợt lũ ở miền Trung có thể kéo dài 5-7 ngày. Vì vậy, “thời gian dự phòng là 3 hay 7 ngày, vật dụng cần chuẩn bị là những gì thì phải căn cứ vào dự báo, loại hình thiên tai”.
Bão Yagi làm gãy, đổ nhiều cột điện, gây tình trạng mất điện diện rộng ở một số địa phương. Ảnh: Kinh tế môi trường.
Trường hợp thứ hai là những người phải rời khỏi nhà để sơ tán. Khi đó, việc lựa chọn vật dụng mang theo mới trở nên cần thiết. Chiếc túi hoặc ba lô phải phù hợp với loại hình thiên tai và điều kiện di chuyển.
Đối với thiên tai bão lũ, nước dâng cao, người dân nên chuẩn bị áo phao để đề phòng bất trắc. Khi phải di chuyển vào ban đêm, đèn pin là vật dụng cần thiết. Dây buộc và những đồ dùng hỗ trợ di chuyển cũng có thể được tính đến tùy tình huống.
Tuy nhiên, TS Huy lưu ý người dân Việt Nam không phải lúc nào cũng chỉ mang theo một chiếc ba lô khi sơ tán. Ở những khu vực được chính quyền cảnh báo và tổ chức hỗ trợ sơ tán từ sớm, các gia đình thường có thời gian, điều kiện và phương tiện để thu xếp nhiều đồ đạc. Hình ảnh người dân mang theo gạo, muối, dầu ăn, nước mắm, quần áo, chăn màn và tài sản trong nhà đi tránh bão, lũ ở các tỉnh ven biển vốn không xa lạ.
Như vậy, không có một danh sách vật dụng cố định phù hợp với mọi gia đình. Người ở lại cần chuẩn bị để duy trì sinh hoạt tại nhà; người phải rời đi cần chọn những thứ thiết yếu có thể mang theo trong quá trình sơ tán. Cả hai cách chuẩn bị đều phải dựa trên loại hình thiên tai và rủi ro mà từng khu vực có thể đối mặt.
Đừng dự phòng bằng nỗi sợ
Theo TS Huy, việc khuyến khích người dân chủ động chuẩn bị trước các tình huống khẩn cấp là cần thiết. “Ví dụ, một thôn, bản hoặc làng nào đó bị chia cắt bởi lũ lụt thì trước tiên, người dân trong khu vực cần hỗ trợ lẫn nhau theo phương châm bốn tại chỗ. Họ cần tự tổ chức ứng phó để bảo toàn tài sản, tính mạng và sức khỏe của người dân trong một khoảng thời gian nhất định, trước khi lực lượng từ bên ngoài đến hỗ trợ.”
Ông đồng tình với việc nâng cao nhận thức và năng lực tự ứng phó của người dân. Trong một sự cố lớn, Nhà nước có thể không đủ khả năng hỗ trợ tất cả mọi người cùng lúc. Vì vậy, sự chủ động của từng gia đình và cộng đồng tại chỗ có ý nghĩa quan trọng.
Tuy nhiên, theo TS Huy, khuyến cáo phải bắt đầu từ đánh giá rủi ro cụ thể. Cơ quan chức năng cần xác định nguy cơ nào có thể xảy ra, khu vực nào chịu ảnh hưởng, người dân cần chuẩn bị những gì và trong thời gian bao lâu.
Ông cho rằng những thông điệp chung chung, thiếu hướng dẫn cụ thể có thể khiến người dân hiểu nhầm rằng một biến cố lớn sắp xảy ra. Ông nhắc đến trường hợp Thái Lan, nơi Thủ tướng phải lên tiếng trấn an người dân và đề nghị giữ bình tĩnh sau những thông tin liên quan đến việc chuẩn bị túi sinh tồn.
“Mọi khuyến cáo về phương án dự phòng đều phải dựa trên đánh giá rủi ro và điều kiện thực tiễn của từng giai đoạn, từng vùng miền.”
Cuối cùng, TS Huy nhấn mạnh, dù là trong tình huống khẩn cấp được dự báo cụ thể, người dân cũng đừng để nỗi sợ hãi dẫn dắt việc dự phòng, bởi mục tiêu của sự chuẩn bị là giúp con người bình tĩnh và an toàn hơn trước những bất trắc.
